Van AWBZ naar Jeugdwet - Stelselwijziging Jeugd - Artikel

De Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) was een verplichte, collectieve ziektekostenverzekering voor niet individueel verzekerbare ziektekostenrisico’s. Deze wet verviel in 2015. In plaats daarvan werd de extramurale zorg via de nieuwe Jeugdwet door de gemeente geregeld, en werden de overgebleven delen van de AWBZ opgenomen in de Wet langdurige zorg (Wlz).

Via de Jeugdwet zijn de gemeenten verantwoordelijk voor de jeugdhulp. Daaronder vallen de provinciale jeugdzorg, de gesloten jeugdzorg,de geestelijke gezondheidszorg, de (licht) verstandelijke gehandicaptenzorg, de huidige AWBC-begeleiding, persoonlijke verzorging en kortdurend verblijf als jeugdbescherming en jeugdreclassering. De volgende groepen die eerst op basis van de AWBZ zorg ontvingen, kregen na 2015 met de Jeugdwet te maken: jeugdigen met een (licht) verstandelijke beperking, met een zintuiglijke beperking, met een lichamelijke beperking, met een somatische aandoening, en met een psychiatrische aandoening.

De AWBZ verdeelde zorg in zes verschillende vormen, te weten begeleiding, kortdurend verblijf, verblijf, persoonlijke verzorging, verpleging, en behandeling. Mensen hebben echter vaak een combinatie nodig van deze vormen van zorg, en deze zorg is in de praktijk voor alle zorgbehoevenden verschillend. Aan de hand van de Jeugdwet kunnen de verschillende doelgroepen een beter beroep doen op deze verschillende vormen van zorg.

Andere vormen van zorg die in 2015 werden overgeheveld naar de gemeenten waren het vervoer dat samenhangt met extramurale begeleiding en behandeling van jeugdigen, en de cliëntondersteuning. Cliëntondersteuning wordt omschreven als ondersteuning met informatie, advies en algemene ondersteuning die bijdraagt aan het versterken van de zelfredzaamheid en participatie en het verkrijgen van een zo integraal mogelijke dienstverlening op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, preventieve zorg, jeugdzorg, onderwijs, welzijn, wonen, werk, en inkomen.

Andere belangrijke wetten

• Wet langdurige zorg (Wlz). De Wlz is er voor alle mensen met een beperking die ‘levenslang en levensbreed’ op zorg zijn aangewezen. Het betreft onder andere mensen die permanent toezicht nodig hebben en jeugdigen met meervoudige beperkingen of ernstige verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke beperkingen. De wet biedt een zorgpakket dat persoonlijke verzorging, verpleging, verblijf, begeleiding, en behandeling bevat. Deze zorg kan ook thuis gegeven worden in de vorm van PGB of zorg in natura. Het persoonsgebonden budget is een bedrag waar mensen zelf hun zorg mee kunnen inkopen bij zorgverleners, hulpverleners of begeleiders. Bij zorg in natura krijgt men de benodigde zorg, begeleiding, hulp of voorzieningen van een instelling die een contract heeft met de gemeente.

• Zorgverzekeringswet (Zvw). De zorgverzekeringswet bepaalt de omvang van de dekking van de zorgverzekering. Vanaf 2015 werden bepaalde AWBZ-aanspraken onder de Zvw geplaatst, zoals behandeling vanwege een zintuiglijke beperking, palliatief-terminale zorg, en de AWBZ-aanspraak verpleging.

• Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Via de Wmo moeten gemeenten er zorg voordragen dat volwassenen met een somatische aandoening, een verstandelijke, lichamelijke en/of zintuiglijke beperking en/of een psychiatrische aandoening kunnen meedoen in de samenleving. Het betreft de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie, beschermd wonen en opvang. Hieronder vallen onder andere hulpmiddelen en woningaanpassing.

• Participatiewet. De participatiewet was een nieuwe wet die drie oude wetten samenvoegde (Wet sociale werkvoorziening, Wajong en Wet werk en bijstand). De wet moet er voor zorgen dat zoveel mogelijk mensen participeren in de samenleving. De gemeente is verantwoordelijk voor de uitvoering er van.

Jeugdigen met een beperking

Nu wordt gekeken naar wie de jeugdigen zijn die een beroep doen op de Jeugdwet en met welke beperkingen zij te maken hebben. Deze jongeren kunnen worden onderverdeeld in de volgende groepen:

• Ontwikkelingsachterstanden. Door vroegtijdige signalering en het vroegtijdig inzetten van ondersteuning kan de ontwikkeling worden gestimuleerd, zodat de achterstand niet van blijvende aard hoeft te zijn.

• Verstandelijke beperkingen. Er is veel verschil binnen de verstandelijke beperkingen. Deze worden bepaald door het IQ, de sociale zelfredzaamheid, de vereiste zorg en ondersteuning, bijkomende gezondheidsproblemen, en problemen bij de sociaal-emotionele ontwikkeling of psychiatrische problemen. Kinderen/jeugdigen met licht verstandelijke beperkingen hebben vaak een lagere intelligentie (een IQ tussen de 50 en 85), een beperkt sociaal aanpassingsvermogen, en bijkomende problematiek (zoals leerproblemen, een psychiatrische stoornis en problemen in het gezin en de sociale omgeving). Omdat bij deze kinderen hun beperking vaak niet direct zichtbaar is, leidt het verschil tussen verwachtingen en mogelijkheden tot lastige problemen. De oorzaken van een verstandelijke beperking kunnen heel divers zijn. Te denken valt aan een chromosoomafwijking, een stofwisselingsziekte, of zwangerschapsproblemen.

• Zintuiglijke beperkingen. Een zintuiglijke beperking betreft een stoornis in het horen of zien. Deze kinderen en jongeren ervaren meer problemen bij het vergaren en verwerken van informatie, mobiliteit, zelfredzaamheid, motoriek, lichaamshouding, cognitieve ontwikkeling, en sociaal-emotionele ontwikkeling.

• Lichamelijke beperkingen en niet-aangeboren hersenletsel. Dit betreft motorische beperkingen, bewustzijnstoornissen, en niet-aangeboren hersenletsel. Deze kunnen volgen wanneer bepaalde lichaamsdelen niet volgroeid of beschadigd zijn, of doordat lichamelijke functies verstoord zijn. Deze jeugdigen hebben vaak hulpmiddelen nodig (denk aan een rolstoel, vervoer, woningaanpassingen).

• Ernstige meervoudige beperkingen. Dit betreft een combinatie van twee of meer beperkingen op verstandelijk, lichamelijk, en vaak ook zintuiglijk gebied. Ook al is deze groep heel divers, ze hebben twee dingen met elkaar gemeen, namelijk een IQ lager dan 25 en een gebrek aan compensatiemogelijkheden. Ze hebben ondersteuning nodig bij alle onderdelen van het dagelijks leven.

• Somatische aandoeningen/chronische ziekten. Hierbij is er geen uitzicht op volledig herstel en bestaat er een relatief lange ziekteduur.

• Psychiatrische aandoeningen (waaronder autisme). Deze betreffen depressies, angststoornissen, en trauma’s. Vaak leiden deze tot (tijdelijke) beperkingen in het functioneren, welke zich uiten in het omgaan met emoties, in gedrag en cognitief functioneren.

De weg naar de juiste zorg

Wanneer beperkingen vroegtijdig worden opgemerkt, kan snel en effectief worden ingegrepen waardoor de zelfstandigheid zo snel mogelijk kan worden bewerkstelligd. De gemeentes moeten de jeugdigen naar de juiste zorg leiden. Hierbij worden twee groepen onderscheiden. Ten eerste zijn er de jeugdigen bij wie al vanaf de geboorte duidelijk is dat ze een beperking hebben. Zij ontvangen zo snel mogelijk de juiste zorg en begeleiding. Ten tweede zijn er de jeugdigen die opvallen door hun gedrag of gebrek aan vaardigheden. Bij deze jeugdigen moeten de gemeenten zorgen dat ze signalen van andere zorg- en ondersteuningspartijen snel ontvangen, zodat specialistische hulp direct ingezet kan worden. Op deze manier kunnen ze zo snel mogelijk de juiste zorg ontvangen, zonder dat de problemen verergeren.

Gemeenten moeten problemen vroeg signaleren en diagnosticeren, en vroeg met interventie beginnen. Dit heeft veel voordelen. Ten eerste kunnen de jeugdigen zich dan zo goed mogelijk ontwikkelen, waardoor ze kunnen meedoen in de samenleving. Ten tweede voorkomt vroege probleemherkenning frustraties en negatieve ervaringen die de ontwikkeling beïnvloeden (en kunnen leiden tot bijvoorbeeld schooluitval en probleemgedrag). Ten derde zorgt het ervoor dat ouders, sociale netwerken, en professionals de jeugdigen zo goed mogelijk kunnen ondersteunen. Ten vierde hoeven de jeugdigen minder beroep te doen op de gespecialiseerde jeugdzorg. En tot slot wordt onnodige medicatie voorkomen en kunnen jeugdigen langer thuis blijven wonen.

Integrale Vroeghulp

Een voorbeeld waarmee problemen zo vroeg mogelijk goed kunnen worden gesignaleerd is aan de hand van Integrale Vroeghulp. Dit is een netwerk waarin verschillende disciplines vanuit hun eigen expertise integraal naar de problemen van kinderen van nul tot zeven jaar kijken. Dit landelijk netwerk bundelt kennis en ervaring van professionals in de keten van zorg en onderwijs. Hierdoor ontstaat er gerichte diagnostiek na de hulpvraag van de ouders, krijgen ouders begeleiding en ondersteuning, wordt de ontwikkeling van de jeugdigen gestimuleerd met speciale programma’s, wordt een samenhangend plan voor het hele gezin gemaakt, en worden gedragsproblemen voorkomen.

Wijkteams

Ook wijkteams kunnen helpen bij het vroegtijdig signaleren van problemen. Wijkteams worden gefinancierd door de gemeentes. Ze kijken integraal naar alle leefgebieden van de inwoners in een gemeente. Ze kunnen sneller problemen signaleren, ondersteuning bieden, en toeleiden naar specialistische hulp. Ze werken tevens binnen vrijwillige en professionele organisaties in de buurten.

Jeugdhulp

De zes functies van zorg zoals ingedeeld door de AWBZ vervallen, en worden vervangen door drie nieuwe functies die zijn opgenomen in de Jeugdwet, namelijk preventie, jeugdhulp en gedwongen zorg (jeugdbescherming en jeugdreclassering). De meeste vormen van zorg vallen onder jeugdhulp. In de praktijk kan deze hulp er op verschillende manieren uitzien. Een aantal voorbeelden van jeugdhulp in de praktijk:

• Ambulante ondersteuning thuis of op school. Ambulante ondersteuning kan verschillende vormen aannemen, zoals praktische ondersteuning, thuisbegeleiding, opvoedkundige ondersteuning, of begeleiding op school/kinderdagverblijf. Dit betekent dat soms praktische hulp thuis wordt gegeven, of soms wordt geadviseerd, of soms problemen worden verduidelijkt, of meer begeleiding wordt gegeven. Dit zijn allemaal voorbeelden van ambulante ondersteuning.

• Kinderdienstencentrum. Deze centra zijn er voor kinderen met een achterstand in hun ontwikkeling of met een verstandelijke of meervoudige beperking. Zij kijken wat er aan de hand is en de ontwikkeling van het kind wordt in beeld gebracht. Vanuit hier stromen kinderen vaak door naar het onderwijs, en soms blijven ze op het kinderdienstencentrum.

• Orthopedagogisch behandelcentrum. Deze biedt een gespecialiseerd aanbod van behandeling en begeleiding voor licht verstandelijk beperkte kinderen en jongeren met ernstige gedragsproblematiek.

• Multifunctionele centra. Deze zijn er voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking en een psychiatrische stoornis. Zij bieden een combinatie van psychiatrische behandeling en orthopedagogische zorg.

• Wonen en logeren. Soms kunnen kinderen door verschillende redenen niet meer thuis blijven wonen. Zij kunnen dan terecht in een woonvorm, een gezinshuis of een pleeggezin. Soms is het beter voor ouders om de zorg van hun kind tijdelijk uit handen te geven. Kinderen kunnen dan tijdelijk ‘logeren’, bijvoorbeeld op speciale logeerlocaties.

Onderwijs

Als een leerling een indicatie voor speciaal onderwijs heeft gekregen, moeten de ouders een keuze maken. Of ze plaatsen hun kind op een school voor speciaal onderwijs, of ze plaatsen hun kind in het regulier onderwijs met ondersteuning vanuit het speciaal onderwijs. Op basis van de Wet passend onderwijs (Wpa) die in 2014 werd geïntroduceerd hebben scholen een zorgplicht gekregen. Dit betekent dat zij elk kind een passende onderwijsplek moeten bieden. Dit wordt gedaan aan de hand van samenwerkingsverbanden welke gevormd worden door alle schoolbesturen in een regio. Een passende onderwijsplek kan een eigen school zijn (eventueel met extra ondersteuning in de klas), een andere reguliere school in de regio of een school in het speciaal onderwijs. Het samenwerkingsverband bespreekt hoe dat wordt georganiseerd, wat het budget is en stemt af met de gemeenten in de regio. De Wet passend onderwijs en de Jeugdwet verplicht de gemeenten en samenwerkingsverbanden om op overeenstemming gericht overleg te voeren (OOGO).

Een goede overgang naar de Jeugdwet

Voor een geslaagde overgang naar de Jeugdwet worden de volgende aanbevelingen gedaan:

• Bewustzijn van de diversiteit van de doelgroep en wat dit vraagt van de gemeente.

• Vroegsignalering opnemen in het beleid.

• Zorgen dat cliëntondersteuning of een trajectbegeleider beschikbaar is.

• Aandacht geven aan de aansluiting van de zorg voor jeugdigen op andere financieringsstromen en beleidsdomeinen.

• Kijken naar (particuliere) alternatieven voor lokaal ingekochte zorg.

• Zorgen voor voldoende mogelijkheden voor respijtzorg (logeeropties).

• Erkennen dat het eigen gezin maar beperkte kracht heeft om met de problemen om te gaan.

• Niet het aanbod, maar de vraag centraal stellen.

• Op tijd in gesprek gaan met de samenwerkingsverbanden van het onderwijs.

• Het oprichten van overleg tussen gemeente, samenwerkend onderwijs en arbeidsmarkt.

• Het oprichten van overleg tussen gemeente (met name leerplicht), kinderdienstencentrum en speciaal onderwijs.