Boeksamenvatting Consciousness Blackmore & Troscianko - 3de druk
- 1708 reads
Wat ontdek je als je in je eigen geest kijkt? William James was ervan overtuigd: ‘Iedereen is het erover eens dat we daar staten van bewustzijn ontdekken’, zei hij. Maar honderd jaar later zijn we misschien geneigd een paar lastige vragen te stellen.Wat betekent ‘kijken’? Wie onderzoekt wat? Verandert het kijken zelf wat wordt gezien? Heeft het zin om te kijken zonder te rapporteren? Vernietigt rapportage wat we proberen te beschrijven? Kan alles worden gerapporteerd als sommige ervaringen onuitsprekelijk worden geacht? Hoe betrouwbaar zijn onze oordelen over onze bewustzijnstoestanden? Zijn bewustzijnstoestanden zelfs iets waar betrouwbare oordelen over kunnen worden gemaakt? Beëindigen deze vragen ooit? God ik hoop het.De studie van bewustzijn is soms verdeeld in twee fundamenteel verschillende benaderingen: de objectieve benadering door de derde persoon en de subjectieve benadering door de eerste persoon. Tussen deze twee wordt soms een andere toegevoegd: de tweede persoon of inter-subjectieve benadering. Deze benadering houdt zich bezig met, maar beperkt zich tot, de ontwikkeling van empathie tussen mensen, de rol van spiegelneuronen, imitatie en gezamenlijke aandacht in de relaties tussen twee mensen, en theorieën over intersubjectiviteit en hoe zelf wordt geconstrueerd door relaties met anderen en het U hoeft dit niet te weten om het hoofdstuk te begrijpen.Terugkerend naar de eerste twee, zijn er twee manieren om ze te bespreken; Eén betreft first-person versus third-person science; de andere betreft first-person versus third-person methoden.Er zijn minstens drie problemen met het idee van een first-person science.Hoewel er veel variaties zijn in de wetenschappelijke praktijk en mensen die zichzelf wetenschappers...
JoHo WorldSupporter membership (donateurschap): €5,- per jaar
JoHo membership met extra services (abonneeservices):
Online toegang: €10,-
Online toegang + Postbezorg en pickup service + Projectsteun: €15,-
Online toegang + Postbezorg- en pickup service + Extra projectsteun: €20,-
JoHo can really use your help! Check out the various student jobs here that match your studies, improve your competencies, strengthen your CV and contribute to a more tolerant world
Hi!
Dit boek is onderverdeeld in zes onderdelen, elk met 3 hoofdstukken die er bij horen. Hier is een overzicht van de onderdelen;
Consciousness, oftewel bewustzijn, is een verwarrend concept. Dit boek is dan ook niet gemaakt om deze verwarring op te lossen – in feite, het zal het waarschijnlijk erger maken.
Het grootste gedeelte van deze verwarring ontstaat omdat er geen vaste betekenis of verklaring bestaat voor het concept ‘bewustzijn’, ondanks de vele pogingen die de filosofie en de wetenschap gedaan hebben. Bewustzijn kan worden gebruikt as tekenhanger van bewusteloos, maar ook as het concept van begrip of wetenschap van iets. Met andere woorden, woorden schieten tekort voor dit concept.
Daarnaast is de studie van het bewustzijn een relatief jonge tak van de wetenschap en is er daarom ook nog niet heel veel over bekend. Dit boek probeert je te leren een andere blik op de wereld om je heen te laten werpen. Terwijl je dit leest ben je er waarschijnlijk van overtuigd dat je je bewust ben van de wereld om je heen, maar is dat wel zo? Wanneer ben je nou echt bewust? Waar ben je je op dit moment bewust van?
Het probleem van bewust zijn is gerelateerd aan een paar van de welbekende filosofische vragen. Waarom bestaan we? Waar is de wereld van gemaakt? Wie of wat ben ik? Denk ik dat ik besta of doe ik dat ook echt?
Over de laatste eeuw zijn mensen maar comfortabel geworden met de term ‘bewustzijn’ gebruiken en staat het niet altijd meer synoniem met de geest. We weten hoe het brein in elkaar steekt en hoe pikkels ontstaan, hoe het lichaam reageert op drugs en alcohol en verdriet – en toch zijn we geen stap verder naar een definitie voor het bewustzijn.
Waar het altijd op lijkt neer te komen is een soort filosofisch tweevoud. Zijn we ons lichaam of onze gedachten, Zijn we subjectief of objectief? We komen neer op een soort tweestelling, en de vraag of bewustzijn is spiritueels is of gewoonweg een wetenschappelijk fenomeen dat we nog niet kunnen verklaren.
Je kan over dingen nadenken of zoveel verschillende manieren, en dat is dan alleen nog maar jouw subjectieve ervaring. Denk bijvoorbeeld aan een hond die je aan het aaien bent – de vacht, de warmte die het dier uitstraalt, etc. En denk dan nu aan diezelfde hond, maar nu staat die op een afstandje op jou te wachten. Hetzelfde dier, twee hele verschillende beelden.
Al duizenden jaren maken filosofen ruzie over het concept van bewustzijn, en hun mening kan je ongeveer verdelen in monisme en dualisme. De meeste mensen zijn het dan ook eens met het dualisme, dat zegt dat er een onderscheiding is tussen je lichaam en de ‘zelf’ (aka de geest, het bewustzijn). Waar deze scheiding ligt en wat het is weet niemand echter zeker. (Dit hele boek zou een stuk korter zijn as we dat wisten.)
Een voorbeeld van een dualist is René Descartes, de bedenker van het bekende ‘ik denk, dus ik besta.’ Descartes had een theorie, namelijk dat het lichaam en de ziel gemaakt waren van twee verschillende materialen, en dat de ziel van iets was gemaakt dat niet fysiek tastbaar was. Dit heet substantief dualisme.
Het grote probleem met dit soort dualisme is het contact tussen de twee substanties. Het moet een interactieve connectie zijn maar er is geen punt in het lichaam te vinden die die connectie lijkt te bevatten. Descartes beweerde dat dit plaats vond in de pijnappelklier, maar dat is
.....read moreIn 1974 kwam Thomas Nagel met de vraag, ‘Hoe is het om een vleermuis te zijn?’ Hij bedoelde hiermee dat het afvragen hoe een mentale staat veroorzaakt wordt doe neuronen niet hetzelfde is als snappen hoe water H2O is. Ons bewustzijn, en onze subjectiviteit zit dat begrip in de weg.
Als je een steen en een kat vergelijkt, dan zal je snel zeggen dat de steen geen bewustzijn heeft en de kat wel. Dit is omdat er geen ervaringen of vormen zitten aan een steen zijn. Maar er is iets wat een kat een kat maakt, een soort kat-zijn. Dus als je zegt dat een ander organisme een bewustzijn is, zeg je dus eigenlijk dat er een soort zijn voor dat organisme is.
Dus, Nagel’s definitie voor bewustzijn is dus of je de vraag kan stellen, ‘Hoe is het om…’ Er zitten wat haken en ogen aan deze definitie, maar zolang je niet slim probeert te zijn en het uit z’n verband haalt zit je op de goede weg.
Stel je voor dat je een vleermuis bent. Vleermuizen zijn heel anders dan mensen – ze gebruiken echolocatie, en hun oren zijn veel belangrijker dan hun ogen. Het is heel moeilijk om, als mens, je voor te stellen hoe dat is. Vleermuizen zien geen diepte, kan je je voorstellen hoe dat is?
Maar zelfs als je jezelf in een vleermuis zou kunnen veranderen en terug, zelfs dan zou je nog niet weten hoe het is om een vleermuis te zijn, aangezien vleermuizen geen taal spreken en zich niet bezig houden met filosofische vragen.
Er wordt dus onderscheid gemaakt tussen het P-bewustzijn (phenomenal consciousness) en A-bewustzijn (access consciousness). Het P-bewustzijn is de functie dat het een wezen maakt om iets te zijn, en het A-bewustzijn is de aanwezigheid om te denken en handelen.
Je zou denken dat we het in dit boek alleen maar over het P-bewustzijn hebben, maar dat is niet het geval. Het rapporteren en beseffen van alles waar je je bewust van bent is namelijk ook erg belangrijk. Bedenk maar hoe je bijvoorbeeld kleuren, of het leven zou omschrijven. Je kan het rapporteren, maar er zal altijd een stukje meer, een stukje bewustzijn zijn. Dit is en voorbeeld van een combinatie tussen de twee soorten bewustzijn.
Dit onderscheid wordt ook wel regelmatig afgewezen, en sommige filosofen geloven dat er alleen het P-bewustzijn is, terwijl andere alleen geloven dat er A-bewustzijn is. Klinkt dit bekend? Jupp, het lijkt heel sterk op dualisme en monisme, huh?
Maar als er iets
.....read moreIn de afgelopen twee hoofdstukken ben je hopelijk een beetje aan het twijfelen gebracht over je eigen interpretatie van de wereld. Vaak kunnen we onze eigen ideeën over bewustzijn niet helemaal vertrouwen, of hebben we niet de juiste tools om het te beargumenteren.
Het kan best eng zijn om te beseffen dat je je eigen ervaringen niet kan vertrouwen, en als je te diep gaat kan het je in een diep donker gat gooien. Echter kan het voor sommigen ook erg bevrijdend voelen.
Het punt is, soms kan het bestaan van bewustzijn een illusie lijken. Onthoud dat een illusie niet betekend dat er niks is – een illusie houdt in dat er iets is wat iets anders lijkt. (Voorbeeld: een blaffende hond is een illusie van agressiviteit – hij is echter niet agressief maar bang.)
In de context van bewustzijn is het belangrijk deze definitie niet te vergeten. Als we zeggen dat het bewustzijn slechts een illusie is, bedoelen we dat het in feite iets anders is dat nog niet is uitgelegd.
Een goed voorbeeld van illusies zijn de visuele ‘optische illusies’ die we allemaal kennen. Onze hersenen creëren een beeld dat er eigenlijk niet is, maar dat betekent niet dat er niets is. Wat er is, dat zijn de dingen die de illusie creëren, en ons brein maakt er dan iets anders van.
Visie, kan worden beargumenteerd, is ons primaire zintuig. Als twee zintuigen concurreren (zoals iemand iets zien zeggen en iets anders horen), wint het gezichtsvermogen meestal. Onze taal is ook bezaaid met visuele allegorieën, zoals 'ik begrijp wat je bedoelt' of ‘ik heb een donkbruin vermoeden dat…’.
Dat betekent echter niet dat het gezichtsvermogen nooit verkeerd is – zoals de eerder genoemde optische illusies. Net als onze gedachten en ervaringen kan visie ons soms verraden en ons iets laten zien dat er niet is, of iets weglaten dat er wel is.
Het is moeilijk voor te stellen dat je niet ziet of je je hele leven hebt gezien. Het is iets zo fundamenteel dat je, net als ademhalen, je er meestal niet bewust van bent om het te doen. Maar probeer nu te focussen op zien. Kijk rond, sluit je ogen en open ze opnieuw. Zie je één foto? Zie je losse elementen gecombineerd in één? Zie je alles of een klein beetje tegelijk? Merk je iets op dat je nog niet eerder zag?
Het is raar hoe deze vragen je bewustzijn concentreren, hè? Deze eigenaardigheid heeft de term
.....read moreAls je recht in je hersenen zou kunnen kijken en alles zou zien wat daar gebeurde, zou je dan bewustzijn begrijpen? Dat is waar dit hoofdstuk mee begint.
En ja, sommigen zouden ja zeggen. Materialisten en identiteits theoristen zouden het erover eens zijn dat, als we alles van de hersenen zouden kunnen zien en begrijpen, het bewustzijnsprobleem volledig zou worden opgelost. Alle theoretici die geloven dat bewustzijn iets uitgebreid is, iets anders is, zou het daar niet mee eens zijn. Omdat de geest, de ziel, immers iets is dat niet fysiek is, hoe zou het onderzoeken van de hersenen kunnen helpen om het te begrijpen?
Noë is een van deze mensen, die zegt: 'jij bent niet je brein'. We hebben altijd geprobeerd om bewustzijn te beschouwen als iets in de hersenen, maar wat als het daar niet te vinden is? Wat als het ergens anders in het lichaam is, of zelfs daarbuiten? Je zou het niet vinden door materie en neurale verbindingen te bestuderen. Dit is de zogenaamde misvatting van neurocentrisme - geloven dat alles in de hersenen gebeurt.
Dan zijn er ook de mysteristen, die lijken te geloven dat er nooit een manier is om bewustzijn te begrijpen en velen zouden ook zeggen dat we niet bedoeld zijn om het te begrijpen. Ook zij zouden het er dus niet mee eens zijn dat het onderzoeken van de hersenen niet in het minst zou helpen als het gaat om het begrijpen van het bewustzijn. Sommige andere mysteristen geloven ook eenvoudig dat we op dit moment in tijd en technologie nooit bewust zullen begrijpen, maar misschien in de toekomst misschien wel.
Interessant is dat niemand ronduit zegt dat de hersenen niets met bewustzijn te maken hebben, ze zijn het gewoon oneens over de mate waarin dat gebeurt. Het blote oog vertelt niet veel over die grote grijze knobbel in ons hoofd, maar het bevestigen van enkele elektroden of het kijken naar een plakje door een microscoop helpt veel.
Er wordt gezegd dat het een van de meest complexe dingen in het universum is, met meer dan 80 miljard neuronen en triljoenen neurale verbindingen. Je kunt begrijpen waarom het moeilijk is om alles te begrijpen wat de hersenen doen. Maar die neurale verbindingen eindigen niet met de hersenen. Ze zijn ook verspreid over het hele lichaam en vormen samen met het ruggenmerg het centrale zenuwstelsel (CNS).
Snelle samenvatting van de hersenen:
‘De geest is een soort theater, waar verschillende waarnemingen achtereenvolgens opduiken; passeren, repasseren, wegglijden en zich vermengen in een oneindige verscheidenheid aan houdingen en situaties. '
Dit zijn de woorden van Hume, het begin van de 18e eeuw. Het stamt uit de dagen op Plato en zijn allegorie van de grot. Als je deze allegorie niet kent, zoek het dan op YouTube, er staan behoorlijk goede video's op.
Maar Hume waarschuwde ons om het theater ons niet te laten misleiden. Het idee van een theater is heel simplistisch, terwijl de geest in werkelijkheid een zeer complexe, vloeiende zaak is.
Als gevraagd wordt waar ze denken dat ze zich bevinden, antwoorden de meeste mensen ergens in hun hoofd of hun hart. De meeste mensen (ongeveer 83%) zien zichzelf als 'het ik dat waarneemt', vaak in hun hoofd in de buurt van de ogen.
De meeste mensen hebben ook het gevoel dat hun geest een ruimte is, waar zintuiglijke ervaringen komen en gaan, een plek waar dingen en gedachten door de geest worden bekeken. Dit is precies zoals het Cartesiaanse theater. En hoewel het misschien als die grote open ruimte aanvoelt, beweert Daniel Dennett (hij is de mensen!), Net als vele andere theoretici, dat deze ruimte en de geest in die zin van de allegorie niet bestaan.
De Cartesiaanse uitstraling is eenvoudig. Veel materialisten zoeken nog steeds naar die ene plek waar bewustzijn ontstaat - het Cartesiaanse theater - en houden dus nog steeds vast aan een dualistisch denkpatroon, waar het bewustzijn uit een specifieke plek moet ontstaan.
Cartesiaans materialist zijn (CM) is een soort woord voor misbruik geworden. Het betekent dat je geen partij kunt kiezen, of onbewust niet erg overtuigd bent van je eigen punt. Met andere woorden, het is niet erg leuk.
CM is overal als je alleen maar kijkt, in veel voorkomende zinnen zoals 'snap in bewustzijn' of het idee dat er iets buiten het bewustzijn gebeurt. Dit hoofdstuk onderzoekt het bewijs of een theater van de geest al dan niet mogelijk is.
De grootste vraag die tot nu toe is gesteld, is: "Waar bevindt ons bewustzijn zich dan in godsnaam?" Realistisch gezien zou het bewustzijn zowel bevelen aan het lichaam moeten geven als feedback moeten ontvangen over wat het
.....read moreAls er één ding is dat nog niet in twijfel is getrokken, is het dat ons bewustzijn één ding is en zeker niet uit vele delen bestaat.
Vanuit het oogpunt van buitenstaanders lijkt dit een nogal onlogische veronderstelling. Het brein bestaat bijvoorbeeld uit vele delen en processen, die allemaal tegelijkertijd draaien en functioneren, zonder ooit bij elkaar te hoeven komen. Hetzelfde geldt voor het lichaam. Dus waarom niet voor het bewustzijn?
Het is bewezen dat verschillende processen in de hersenen en het lichaam met verschillende snelheden en signalen werken. Dit betekent dat er geen centraal punt is waar ze allemaal beginnen of eindigen. Aangezien we het bewustzijn op een specifieke plaats niet kunnen vinden, is het bijna logisch om te overwegen dat het bewustzijn ook uit vele delen bestaat.
Als je echter stopt met kijken vanuit een biologisch gezichtspunt, kun je zien waar deze bewuste eenheid vandaan komt. Je ervaart tenslotte maar één 'ik' en het enige punt waar je bewustzijn zich ooit in kan bevinden is het heden. We zien slechts één wereld om ons heen, geen verschillende delen van beeld en geluid en aanraking. Er rijst dus een vraag;
Hoe kan een dergelijke eenheid, die nu wordt ervaren, voortkomen uit een dergelijke diversiteit van niet-onmiddellijke verwerking?
Als je het zo zegt, zal dualisme een heel mooie, veelbelovende optie lijken. Dualisme stelt immers dat er één, coherente geest is die het bewustzijn regeert en volledig gescheiden is van die neuro-biologische processen in het lichaam. Daar probleem opgelost.
Veel filosofen, zoals Descartes en Poppers, kozen voor deze oplossing. Net als Benjamin Libet, die voorstelde om een deel van iemands cortex uit de hersenen te halen en kunstmatig in leven te houden. Als zijn theorie klopte, dan zou elektrische stimulatie van het stuk hersenen, via centrale mentale velden, een sensatie moeten bieden bij de eigenaar van de hersenen, en dus bewijzen dat bewustzijn een mentaal veld is. (Het is mislukt.)
Dus ja, zoals bewezen in eerdere hoofdstukken, lijkt het dualisme, hoewel het de antwoorden lijkt te bevatten, meer problemen tegen te komen dan de antwoorden die het biedt. Inclusief dualisme, lijken er drie opties te zijn voor de eenheid van bewustzijn;
Lijken dat niet de drie opties die bij elke bewustzijns probleem omhoog komen drijven? Dat klopt, want dat zijn ze. Dit zijn de drie dingen die altijd in overweging moeten worden genomen bij het omgaan met een bewustzijnsprobleem.
.....read moreVeel filosofen zijn het er nog steeds niet over eens of het concept aandacht echt is of niet. De zeer vertrouwdheid van het begrip aandacht kan het moeilijk maken om helder na te denken, maar misschien moeten we beginnen met hoe het voelt. De metafoor van de ‘spotlight of aandacht’ komt gemakkelijk in je op, omdat aandacht op deze manier aanvoelt - zoals het aansturen van licht op sommige dingen en niet op andere. Misschien voelt het alsof aandacht dingen of gedachten helderder, prominenter of meer gefocust maakt.
Aandacht voelt als iets extra's. Hamilton beschreef het bijvoorbeeld als: ‘Aandacht is als geconcentreerd bewustzijn.’ Het voelt alsof de intensiteit van dingen toeneemt als je je aandacht daarop richt.
En hoewel we de metaforen van de aandacht - zoals de spotlight - niet als iets echts zouden moeten beschouwen, hebben experimenten vastgesteld dat de metafoor van ‘oplichten’ een bijna realistisch equivalent heeft: een echt aandachtig ‘spotlighting’ effect in visuele perceptie. Deelnemers hielden hun ogen gefixeerd op de fovea, waar de ruimtelijke resolutie het hoogst is, en kregen texturen in de periferie te zien, waar het veel lager is. Wanneer ze de texturen bijwoonden, konden ze ze gemakkelijker onderscheiden. Het was alsof hun ruimtelijke resolutie was verbeterd. Cruciaal is dat bij taken waarbij verbeterde resolutie de taak eigenlijk moeilijker maakt, hetzelfde effect werd gevonden voor gerichte aandacht: de prestaties van de deelnemers verslechterden. Latere experimenten ontdekten dat hetzelfde effect voor helderheid, contrast en kleurverzadiging, maar niet voor verschillen in tint. Het lijkt erop dat, net als in James 'notie van focalisatie en concentratie, aandacht de ruimtelijke resolutie van wat we zien daadwerkelijk verhoogt. Het kan ook visuele en andere zintuiglijke ervaringen op verschillende manieren veranderen, afhankelijk van de context, dus het lijkt erop dat aandacht kwalitatief het soort bewuste ervaringen kan vormen dat we hebben - zelfs als we, zoals James ook al zei, weten hoe we ons moeten aanpassen voor deze effecten, dus we worden niet misleid door te denken dat het licht eigenlijk alleen maar helderder is geworden.
Het beeld van de schijnwerpers van aandacht is goed bekend, maar misschien, kijkend naar je eigen ervaring, kunnen er een paar verschillende metaforen van toepassing zijn. Dit is een manier waarop wat we 'first-person practice' noemen betrekking heeft op bewustzijn en een reden waarom we u vragen tijd en energie te besteden aan de 'oefeningen' die in elk hoofdstuk worden voorgesteld: we kunnen niet hopen het bewustzijn in het algemeen te begrijpen, tenzij we zijn bekend met
.....read moreDe ‘kracht van het onbewuste’ is een veel voorkomende uitdrukking die het populaire idee weergeeft dat onze geest is verdeeld in twee, bewuste en onbewuste. We worden aangespoord om ons onbewuste potentieel te ontketenen of te luisteren naar wat er in ons opborrelt, maar we hebben ook geleerd om onze dierlijke instincten en emoties met reden te overrulen dankzij onze bewuste geest.
We koppelen het bewuste en het onbewuste aan geest en lichaam: we denken vaak als de bewuste processen als mentale (ik heb er veel over nagedacht) en de onbewuste processen als belichaamd (ik voel het aan mijn water)
De verdeling van de geest kan worden teruggevoerd op het oude Egypte over slaap en dromen en vroege hindoeteksten. Plato gaf de ziel ook drie delen: Rede, Geest, Eetlust, allemaal met hun eigen doelen en vaardigheden.
Geleidelijk verschoof dit van delen van de geest naar mechanismen en verschillende soorten verwerking binnen één brein. Dit kan worden teruggevoerd op het idee van Helm-Holtz van ‘onbewuste inferentie’, op het onderscheid van William James tussen associatieve en ware redenering. De meeste theorieën suggereren dat het ene proces snel, automatisch, inflexibel, moeiteloos en afhankelijk van context is, terwijl het andere langzaam, inspannend, gecontroleerd, flexibel is, werkgeheugen vereist en onafhankelijk van context. Dit is keer op keer herontdekt en opnieuw uitgevonden, het onderscheid is gebruikelijk omdat het geldig is.
De vraag is deze - wat kan het verschil zijn tussen bewuste en onbewuste processen?
Hiervoor zullen we eerst perceptie, dan actie overwegen en ten slotte hoe perceptie en actie en bewust en onbewust kunnen samenkomen in de verschijnselen van intuïtie en creativiteit.
Eenvoudig alledaags fenomeen, zoals alleen het brommen van een magnetron opmerken wanneer deze stopt, lijkt vreemd omdat het suggereert waarneming zonder bewustzijn. Je hoort onbewust het geluid. De fenomenen van onbewuste waarneming zijn bekend sinds de eerste dagen van de psychologie. Wanneer er sprake is van automatisch gedrag, onbewuste verwerkte of subliminale effecten, is er een impliciete vergelijking met bewuste processen, maar die blijven volledig onverklaard. In vroege experimenten werd bewuste waarneming gedefinieerd in termen van wat mensen zeiden: als we zeggen dat we ons ergens bewust of onbewust van zijn, dan zijn we (tenzij we opzettelijk liegen). Toch is dit op sommige manieren problematisch:
Een probleem is dat of mensen zeggen dat ze bewust hebben gezien (of gevoeld of gehoord) iets afhangt van hoe voorzichtig dat is. Dit werd duidelijker met de signaaldetectietheorie.
Dit vereist sleepvariabelen om uit te leggen hoe mensen dingen zoals
.....read moreAls je terugdenkt aan de dingen die je doet en de bewegingen die je maakt, is er vaak een soort gat tussen de opbouw en de daadwerkelijke actie. Stel je voor dat je wakker wordt en het vriest, maar je bent onder de dekens en daar is het warm.
De vraag die James ons in dit scenario stelt, is, hoe kunnen we in vredesnaam onder deze omstandigheden opstaan? Waar komt de wil om op te staan en over je dag te gaan vandaan? Het kan een lang proces zijn om jezelf ervan te overtuigen om een been uit de dekens te steken, ze vervolgens te verwijderen en dan op te staan, maar op andere dagen knipper je en zie je dat je op wonderbaarlijke wijze net bent opgestaan, zonder een bewuste beslissing om dit te doen . (Oefening 1) Dit is een voorbeeld van de eigenaardigheid die vrije wil is.
Het probleem van de vrije wil is misschien wel het meest besproken filosofische probleem aller tijden en we kunnen dateren uit de tijd van de oude Griekse filosofen tweeduizend jaar geleden. De fundamentele vraag is of we al dan niet vrij zijn om onze acties te kiezen en beslissingen te nemen, en voor ons en dit boek is het of bewustzijn een rol kan spelen in ons vrij handelen of het voelen van de dingen die we doen.
Veel religies dragen het concept van vrije wil, evenals de gevolgen van de acties die je uit vrije wil maakt. Het christendom heeft hemel en hel, in de islam worden mensen geoordeeld door de Almachtige Allah. En wanneer dan gevraagd wat het is dat deze keuzes maakte, wijzen de meeste religies naar de ziel als degene met de vrije wil. Een vorm van bewustzijn dan.
Er zijn twee hoofdproblemen. Voor de vrije wil is het grootste probleem determinisme: als dit universum wordt bepaald door deterministische wetten, dan moet alles wat er gebeurt onvermijdelijk zijn, zo luidt het argument, en als alles onvermijdelijk is, is er geen ruimte voor vrije wil. En zonder vrije wil heeft het geen zin om iets te doen, omdat er geen andere manier was waarop dingen hadden kunnen gaan.
Het probleem voor het geloof in de afwezigheid van vrije wil is morele verantwoordelijkheid: als ik niet echt vrij ben om mijn acties te kiezen, hoe kan ik daar dan moreel of juridisch verantwoordelijk voor worden gehouden?
Dit is waar de verbindingen met zelf en bewustzijn tot stand komen. Omdat we tenslotte de neiging hebben te geloven dat 'ik' degene ben die handelt, degene die vrije wil heeft. 'Ik ben degene die (on) bewust vanmorgen vroeg uit bed sprong. Wanneer de gekozen actie dan gebeurt,
.....read moreMensen zijn ook dieren, dus vragen over het bewustzijn van de mens kunnen ook gerelateerd zijn aan de rest van het dierenrijk. Dit hoofdstuk introduceert de basis van de evolutietheorie als een basis om te vragen naar de evolutie van het bewustzijn bij verschillende soorten.
Wanneer we duidelijke tekenen van ontwerp zien, leiden we gemakkelijk een ontwerper af. Dit is in wezen het argument van ontwerp door dominee William Paley in 1802. Hij veronderstelde dat hij een steen of een horloge had gevonden. Voor de steen concludeerde hij dat het er altijd was geweest, maar voor het horloge concludeerde hij dat het een maker moest hebben. Elk stukje en stuk gebouwd om zijn doel te vervullen. Hij kon niet zien hoe deze complexe stukken per ongeluk bij elkaar hadden kunnen komen, noch door het effect van natuurlijke krachten. Hij vond het vanzelfsprekend dat 'er geen ontwerp kan zijn zonder ontwerper; berouw zonder berouw; bestelling, zonder keuze '.
Met dieren en hun specifieke en complexe ontwerpen van anatomie en gedrag, moet het aangeven dat er een ontwerper is, waarin dit argument bewijs wordt voor het bestaan van god.
Paley's ideeën waren verkeerd. Oxford-bioloog Richard Dawkins zei dat er meer dan twee opties zijn: ongeval en/of bewust ontwerp. Er is een derde die niet kon worden verklaard in de tijd van Paley, maar die duidelijk was door Darwins theorie van natuurlijke selectie en evolutie.
Evolutie betekent geleidelijke verandering en levende dingen kunnen in algemene zin veranderen. De fossiele wereld suggereerde geleidelijke verandering in levende vormen en dit vereiste uitleg. Wat ontbrak was het mechanisme van hoe evolutie werkt. Darwin kwam met het antwoord, natuurlijke selectie. Over een langere periode variëren wezens en als er soms een serieuze strijd om het leven is, dan moet enige variatie optreden in structuur of gewoonte die voordelig is voor een wezen. De individuen met dit nieuwe kenmerk zullen overleven en de lente produceren met datzelfde kenmerk. Als je variatie, selectie en erfelijkheid hebt, moet je evolutie krijgen.
Natuurlijke selectie is niet de enige kracht in de evolutie. Samen met mutatie, genetische drift, genenstroom, seksuele selectie en lagen van zelforganisatie vanaf het moleculaire niveau, verklaart het hoe ontwerp natuurlijk lijkt zonder ontworpen.
Jean-Baptiste Lamarck was het met Darwin eens. Hij geloofde
.....read moreEvolutietheorie beantwoordt de 'waarom'-vragen in het leven. ‘Waarom hebben vogels vleugels?’ Zodat ze kunnen vliegen. Dan kun je vragen, waarom zijn we bij bewustzijn?
Nikolas Humphrey dacht dat we bewustzijn ontwikkelden omdat het ons een selectief voordeel gaf. Het verband tussen bewustzijn en evolutie is echter niet zo eenvoudig. De geschiedenis van de evolutionaire psychologie bevat meerdere wetenschappers met verschillende opvattingen over de oorsprong ervan.
Charles Darwin schreef dat evolutionaire psychologie (E.P.) zich zou vestigen als een gerespecteerd veld in de biologie. Desondanks beweerde Williams dat de menselijke geest niet alleen kon worden gedefinieerd door de mutaties van genen. Deze oppositie introduceerde ‘sociobiology’, een veld dat herhaaldelijk belachelijk is gemaakt. Sociobiologie vertoont overeenkomsten en verschillen met de evolutionaire psychologie, opgesomd in de onderstaande tabel:
Overeenkomsten tussen sociobiologie en evolutionaire psychologie | Verschillen tussen sociobiologie en evolutionaire psychologie |
Verkenning van menselijk seksueel gedrag en voorkeuren | Het begrip van de constructie van de menselijke geest |
Verschillen in bekwaamheid en aanleg tussen geslachten | E.P. gelooft dat we ons gedragen zoals we doen vanwege onze genen en omgeving |
Sociale genderrollen | Sociobiologie behandelt menselijk gedrag als aanpassingen |
Veronderstelling van de aanwezigheid van de menselijke natuur |
|
Het probleem met de 'aanpassingstheorie' is volgens de evolutionaire psychologen dat we een andere oorsprong hebben (eerste mensen in Afrika) waarmee we rekening moeten houden bij het beoordelen van deze aanpassingen (suiker voor jager-verzamelaars, hoewel het nu obesitas veroorzaakt, voedsel hunkeren naar zwangere vrouwen, ook al zijn we nu goed gevoed). Steven Pinker debatteerde dat we ook bepaalde smaken en eigenschappen ontwikkelden, omdat het ons wenselijker maakte om nakomelingen te produceren.
Onderweg groeide de mens een gevoel van moraliteit, maar waar kwam dit vandaan? Sommigen geloven dat het door een God werd verstrekt, anderen denken dat het een product van ons bewustzijn is. Wat duidelijk is, is dat we de oorsprong van moraliteit kunnen achterhalen bij onze voorouders, namelijk het behoud van je eigen genen (zowel familie als ras) en de theorie van wederkerigheid. Er wordt aangenomen dat dit wederzijdse altruïsme de bron is van sympathie, vertrouwen en gerechtigheid.
Volgens
.....read moreIs er iets speciaals aan mensen waardoor we kunnen denken, zien, horen, voelen en verliefd worden? Iets dat ons een verlangen geeft om goed te zijn, een liefde voor schoonheid en een verlangen naar iets daarbuiten? Of zijn al deze capaciteiten slechts producten van een ingewikkeld mechanisme in ons lichaam? Met andere woorden, ben ik gewoon een machine? En kunnen de machines die we maken dan ook al die dingen en meer doen? Met andere woorden, zou er machinebewustzijn (MC) of kunstmatig bewustzijn (AC) kunnen zijn? Als dat zou kunnen, hebben we misschien een soort morele verantwoordelijkheid voor onze creaties. We kunnen ook ontdekken dat hun bestaan onze opvattingen over ons eigen bewustzijn verandert.
Sinds de Oude Grieken bestaat het idee dat we machines zijn. In de zeventiende eeuw beweerde Descartes dat het menselijk lichaam een mechanisme was, maar dat geen enkel mechanisme in staat was om te spreken en rationeel te denken - daarvoor waren cogitans of denkmateriaal nodig.
Onder degenen die zijn dualisme verwierpen was Gottfried von Leibniz die zijn beroemde allegorie van de molen bedacht. Stel je een machine voor waarvan de constructie hem in staat stelde te denken, voelen en waarnemen. Stel je dan voor dat de machine werd vergroot met dezelfde verhoudingen, zodat we erin konden gaan, zoals het betreden van een windmolen. Binnenin zouden we alleen stukken vinden die op elkaar werken en nooit iets om de perceptie te verklaren. Hieruit concludeerde hij dat om perceptie te verklaren, we moeten zoeken naar een eenvoudige substantie in plaats van de werking van een machine, die nooit de eenheid kan hebben die bewustzijn heeft. Net als de molen, als we nu in ons brein kijken, kunnen we de radertjes en balken en muren zien die het brein maken, maar niet iets dat ons bewustzijn lijkt te geven.
Tegenwoordig is de vraag, met alles wat we weten over onze anatomie en psychologie, niet zozeer: 'Ben ik een machine?' Maar 'Wat voor soort machine ben ik?', En, voor onze doeleinden hier, 'waar past' ik 'in? 'en' Waar past bewustzijn in? 'Deze antwoorden kunnen we zoeken in zowel biologisch onderzoek of proberen na te bootsen met behulp van kunstmatige intelligentie.
In de biologie heeft de wetenschap achtereenvolgens steeds meer van de mechanismen van perceptie, leren, geheugen en denken uitgelegd, en daarmee alleen de oude open vraag over bewustzijn versterkt. Dat wil zeggen, wanneer al deze vermogens volledig zijn uitgelegd, zal
.....read moreJames zei op een gegeven moment het volgende; ‘Ons normale waakbewustzijn, rationeel bewustzijn zoals we het noemen, is maar een speciaal type bewustzijn, terwijl alles er omheen, gescheiden door de filmachtigste schermen, er totaal andere vormen van bewustzijn zijn. We kunnen door het leven gaan zonder hun bestaan te vermoeden; maar pas de vereiste stimulans toe, en bij een aanraking zijn ze er in al hun volledigheid, duidelijke soorten mentaliteit die waarschijnlijk ergens hun toepassingsgebied en aanpassing hebben. Geen enkel verslag van het universum in zijn totaliteit kan definitief zijn, waardoor deze andere vormen van bewustzijn volledig buiten beschouwing worden gelaten. Hoe ze te beschouwen is de vraag. '
James’ ‘andere vormen van bewustzijn’ zouden nu ‘veranderde bewustzijnstoestanden’ of ASC's worden genoemd - een concept dat eenvoudig lijkt maar behoorlijk moeilijk te definiëren is. Ik word dronken en voel en gedraag me anders; Ik herstel van een depressie en vraag me af hoe het leven ooit zo onleefbaar had kunnen voelen; Ik voel me een rustiger persoon op de meditatiemat. In al deze gevallen is er duidelijk iets veranderd, maar wat? Zodra we dieper gaan nadenken over veranderde bewustzijnstoestanden, beginnen de problemen.
Je kunt ASC’s definiëren;
In het dagelijks leven onderscheiden we 'echt' van 'ingebeeld' de hele tijd zonder de vaardigheden te merken. Dat wil zeggen dat we onze eigen gedachten onderscheiden van wat we aannemen als een openbare realiteit, onafhankelijk van die gedachten - een vaardigheid die reality monitoring of realiteitst discriminatie wordt genoemd. Experimenten waarin mensen wordt gevraagd om sommige stimuli te zien of te horen, en om zich andere voor te stellen, laten zien dat veel verschillende functies kunnen worden gebruikt voor discriminatie, waaronder hoe stabiel, gedetailleerd of levendig de ervaringen zijn en of ze vrijwillig kunnen zijn gecontroleerd. In één onderzoek werden deelnemers voorzien van complete of onvolledige bekende woordparen en getest hoe goed ze zich herinnerden welke woorden daadwerkelijk werden gepresenteerd en welke fantasierijk moesten worden voltooid: visuele presentatie resulteerde in betere monitoring van de realiteit dan auditieve presentatie, en het hardop spreken van de woorden werkte beter dan ze intern te verwoorden ('denken' aan).
Het onderscheiden van herinneringen aan gebeurtenissen die echt plaatsvonden van gebeurtenissen die we ons alleen maar hebben voorgesteld, is bijzonder moeilijk, en het falen ervan resulteert in valse herinneringen - dat wil zeggen, overtuigende ‘herinneringen’ aan gebeurtenissen die nooit echt zijn gebeurd. Deze kunnen worden gemaakt wanneer we hetzelfde verhaal vaak vertellen, met kleine variaties, en dan de laatste versie onthouden die we hebben verteld. De nieuwste versie verstoort met terugwerkende kracht het oorspronkelijke geheugen. Valse herinneringen kunnen ook worden gecreëerd wanneer een familieverhaal wordt verteld of een foto uit de kindertijd je overtuigt dat je je die dag op het strand kunt herinneren. En ze kunnen blijvende effecten hebben op gedrag.
Het is super belangrijk om het onderscheid te maken tussen echt en ingebeeld. Valse herinneringen zijn het meest problematisch wanneer mensen seksueel misbruik ‘onthouden’ dat nooit is gebeurd of verdachten identificeren die ze nooit hebben gezien. Er zijn tragische gevallen geweest waarin therapeuten naar verluidt de onderdrukte herinneringen aan seksueel misbruik onder hypnose hebben hersteld en hun patiënten ervan hebben overtuigd dat de gebeurtenissen echt plaatsvonden terwijl ze dat niet deden.
Echte herinneringen zijn meestal gedetailleerder en gemakkelijker in gedachten te brengen dan valse herinneringen. Soms kunnen echte herinneringen worden geïdentificeerd omdat we ze in context kunnen plaatsen met andere gebeurtenissen of kunnen onthouden wanneer en hoe ze plaatsvonden - een vaardigheid die bronbewaking wordt genoemd. Dit is niet belangrijk voor het leren van vaardigheden en feiten. U kunt bijvoorbeeld de snelheid van het licht, de hoofdstad van Duitsland en de naam van de buurman betrouwbaar en correct onthouden, zonder dat u hoeft te onthouden wanneer of waar u
.....read moreHeb je ooit gehad dat je droomde en je je realiseerde dat je dat was? En dan komt er een dame voorbij in je droom en vind je haar hond echt niet leuk, en wanneer je knippert, verandert de hond? Nee? Alleen ik?
Dit is een voorbeeld van een lucide droom: een droom waarin je tijdens de droom weet dat je droomt. Dit vermogen om 'wakker te worden' in een droom terwijl je in slaap blijft, roept allerlei interessante vragen op over slaap, dromen en 'veranderde staten' van bewustzijn. Wat betekent het om te zeggen dat ik 'wakker word' of 'bewust word' in een lucide droom? Ben je je niet bewust in gewone dromen? Wat zijn dromen eigenlijk? Zijn het ervaringen of alleen verhalen die zijn opgebouwd bij het ontwaken?
Wanneer we slapen, doorlopen we allemaal een cyclus van drie toestanden: waken, REM (snelle oogbeweging) slaap en niet-REM slaap, een typische nachtrust die bestaat uit vier of vijf cycli tussen niet-REM en REM slaap. Deze waak- en slaaptoestanden worden bepaald door fysiologische en gedragsmaten, waaronder hoe gemakkelijk de persoon kan worden gewekt, hun oogbewegingen en spierspanning (de mate van passieve contractie in de spiervezels) en hun hersenactiviteit zoals gemeten met EEG of scans. In de REM-slaap zijn de hersenen zeer actief en lijkt het EEG op dat van wakker worden, hoewel paradoxaal genoeg de slaper moeilijker wakker wordt dan tijdens niet-REM-slaap. Zelfs in niet-REM-slaap is de algehele ontstekingssnelheid van neuronen even hoog als in wakkere toestanden, maar het patroon is heel anders, met het EEG gedomineerd door lange, langzame golven in plaats van complexe, snelle.
De neurale systemen en fysiologie van slaap zijn goed onderzocht en worden algemeen als goed begrepen beschouwd. Tijdens de slaap worden delen van de hersenen op verschillende manieren en in verschillende mate geïsoleerd. Blokkering van sensorische input gebeurt op het thalamocorticale niveau in nonREM slaap en aan de periferie in REM slaap. In de REM-slaap blokkeert de hersenstam motorcommando's op het niveau van spinale motorneuronen, zodat alles wat er in de motorcortex gebeurt niet resulteert in fysieke activiteit. Dit betekent dat je kunt dromen om uit het raam op het dak te klimmen, maar je benen laten het je niet doen - hoewel deze beschermende mechanismen kort kunnen afbreken in slaapwandelen en overactief zijn in slaapverlamming.
Wanneer ze worden gewekt uit niet-REM-slaap, zeggen mensen meestal
.....read moreWie leest dit boek? Wie is zich bewust van het schrijven op de pagina, de poging om de vraag te begrijpen en te beantwoorden, of de geluiden van feestvreugde in de volgende kamer? Vragen over de aard van bewustzijn zijn nauw verbonden met vragen over de aard van het zelf, omdat het lijkt alsof er iemand moet zijn die de ervaring heeft: dat er geen ervaringen kunnen zijn zonder een ervaarder. Ons ervarende zelf lijkt centraal te staan in alles waar we ons op een gegeven moment van bewust zijn en van het ene moment op het andere continu te zijn. Met andere woorden, het lijkt zowel eenheid als continuïteit te hebben.
In de dagelijkse taal praten we voortdurend over ons 'zelf'. Het lijkt erop dat we dit zelf niet alleen als één ding beschouwen, maar het allerlei attributen en mogelijkheden geven. In gewoon gebruik is het zelf het onderwerp van onze ervaringen, die acties uitvoert en beslissingen neemt, een unieke persoonlijkheid, en de bron van verlangens, meningen, verwachtingen en angsten. Dit zelf is 'ik'; het is de reden waarom iets ertoe doet in ‘mijn’ leven. Maar waar of wat is dit 'ik'? Ben je klaar om alles wat je weet jongens en meisjes in twijfel te trekken?
Een manier om aan het probleem te ontsnappen, is om te verklaren dat ik mijn hele lichaam ben en dat er ook geen behoefte is aan een zelf. Dit zou prima zijn, behalve dat de meeste mensen dat niet voelen. We voelen ons meer dan alleen het lichaam.
Dat deze ogenschijnlijk natuurlijke manier van denken over onszelf problematisch is, wordt al millennia lang erkend. In de zesde eeuw voor Christus daagde de Boeddha het hedendaagse denken uit met zijn anatta-leer. Dit wordt vaak, misschien onnauwkeurig, vertaald als 'geen-zelf', terwijl hij eigenlijk het gemeenschappelijke idee verwerpt dat we uit een afzonderlijke en continue entiteit bestaan. In plaats daarvan beweerde hij dat het zelf gewoon een naam of label is dat aan een verzameling onderdelen is gegeven, op de manier waarop we de naam 'vervoer' geven aan een set onderdelen - een suggestie die vandaag zo moeilijk te begrijpen en te accepteren lijkt als was toen.
De centrale vraag is waarom het lijkt alsof ik een enkel, continu zelf ben dat bewuste ervaringen heeft. Mogelijke antwoorden kunnen worden onderverdeeld in twee hoofdtypen. De eerste, ego-theorieën, beweert dat het waar is: er is echt een soort continu zelf dat het onderwerp is van mijn ervaringen, dat mijn beslissingen maakt, enzovoort. De tweede, bundeltheorieën, accepteert dat het zo lijkt, maar beweert dat er echt geen onderliggend continu en unitair zelf is. De
.....read moreWat ontdek je als je in je eigen geest kijkt? William James was ervan overtuigd: ‘Iedereen is het erover eens dat we daar staten van bewustzijn ontdekken’, zei hij. Maar honderd jaar later zijn we misschien geneigd een paar lastige vragen te stellen.
Wat betekent ‘kijken’? Wie onderzoekt wat? Verandert het kijken zelf wat wordt gezien? Heeft het zin om te kijken zonder te rapporteren? Vernietigt rapportage wat we proberen te beschrijven? Kan alles worden gerapporteerd als sommige ervaringen onuitsprekelijk worden geacht? Hoe betrouwbaar zijn onze oordelen over onze bewustzijnstoestanden? Zijn bewustzijnstoestanden zelfs iets waar betrouwbare oordelen over kunnen worden gemaakt? Beëindigen deze vragen ooit? God ik hoop het.
De studie van bewustzijn is soms verdeeld in twee fundamenteel verschillende benaderingen: de objectieve benadering door de derde persoon en de subjectieve benadering door de eerste persoon. Tussen deze twee wordt soms een andere toegevoegd: de tweede persoon of inter-subjectieve benadering. Deze benadering houdt zich bezig met, maar beperkt zich tot, de ontwikkeling van empathie tussen mensen, de rol van spiegelneuronen, imitatie en gezamenlijke aandacht in de relaties tussen twee mensen, en theorieën over intersubjectiviteit en hoe zelf wordt geconstrueerd door relaties met anderen en het U hoeft dit niet te weten om het hoofdstuk te begrijpen.
Terugkerend naar de eerste twee, zijn er twee manieren om ze te bespreken; Eén betreft first-person versus third-person science; de andere betreft first-person versus third-person methoden.
Er zijn minstens drie problemen met het idee van een first-person science.
Dit zijn allemaal argumenten tegen een first-person wetenschap van bewustzijn, maar geen van hen sluit noodzakelijkerwijs een rol uit voor subjectiviteit, ervaringswerk of first-person methoden in third-person wetenschap. Er is bijvoorbeeld een
.....read moreSiddharta Gautama, na 7 dagen vasten onder een pipal boom, werd verlicht, hij "werd wakker". Zijn boodschap voor de wereld was niet om in anderen, zoals hij, naar waarheid te kijken, maar om het in zichzelf te zien. Hij zei: "werk je eigen redding met ijver uit". Hier kwam het boeddhisme, zoals we het kennen, echt tot leven. Siddharta, later bekend als Boeddha, stelde vier waarheden voor:
Ondanks de waarschuwing voor traditie, werd het boeddhisme een religie, eerst het Theravada-boeddhisme in Zuid-India, Ceylon en Birma, vervolgens het Tibetaanse boeddhisme in Tibet, het Chan-boeddhisme in China, het zenboeddhisme in Japan en nu het westerse boeddhisme ... in het westen, uiteraard.
Dus dit laatste hoofdstuk van het boek bespreekt het volgende: kunnen we ons bewustzijn veranderen? Boeddhisme is een discipline waarin spiritueel en wetenschappelijk leren tot de meest verweven behoren. Het boeddhisme vindt ook meer een plaats in de psychologie dan elke andere religie. Sinds 1987 werkt Dalai Lama samen met westerse wetenschappers, in 2005 hield hij een toespraak op het grootste jaarlijkse neurowetenschappelijke congres.
Dus waarom houden we zoveel van het boeddhisme? Misschien omdat er geen god of anderszins opperste schepper is, geen onverwoestbare menselijke ziel (alleen Boeddha lijkt een beetje op Jezus, maar minder vanuit de ruimte en meer een idool dat mensen proberen te zijn) en absoluut geen dualiteit! Het boeddhisme is ook bijna empirisch: als je X doet, zul je Y ervaren. Eenvoudige instructies, gebaseerd op oefening en ervaring.
Boeddha zei ook: Alles is relatief en onderling afhankelijk, voortkomend uit wat ervoor kwam en aanleiding gaf tot iets nieuws. Dit lijkt op het wetenschappelijke principe van oorzaak en gevolg en dat wordt ook toegepast op het bewustzijn. Waar het op neer komt, is dat er geen bewustzijn is zonder materie, gewaarwordingen, percepties en acties die het bepalen.
.....read moreJe vertrek voorbereiden of je verzekering afsluiten bij studie, stage of onderzoek in het buitenland
Study or work abroad? check your insurance options with The JoHo Foundation
There are several ways to navigate the large amount of summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter.
Do you want to share your summaries with JoHo WorldSupporter and its visitors?
Field of study
duidelijke samenvatting! Roos Heeringa contributed on 14-01-2021 13:20
Wat handig dat je in het begin van je post linkjes heb gemaakt zodat de lezer makkelijk naar een bepaald stuk van je post kan gaan! Verder is het ook een duidelijke samenvatting, lekker bezig! Ik zie dat je ook een ander deel heb gemaakt over hoofdstuk 17, Ik neem aan dat de combinatie van deze twee posts alle onderwerpen over hoofdstuk 17 wel behandelen, is dat correct?
Add new contribution