Verdieping Criminologie
- 1706 keer gelezen
Culturele criminologie en culturele antropologie hebben belangrijke raakvlakken. Ze hebben een gelijkenis in naamgeving, die een centrale plaats impliceert voor 'het culturele' als verklarende factor in (collectieve) menselijke gedragingen. Een ander raakvlak is het gebruik van etnografisch onderzoek als methodiek. De founding fathers van dit nieuwe perspectief binnen de criminologie zijn Jeff Ferrell, Keith Hayward en Jock Young. Deze auteurs leggen de nadruk op het bestuderen van de betekenis van criminaliteit. Zij bekijken hoe criminaliteit wordt gerepresenteerd en welke rol machtsverhoudingen spelen in de definiëring van crimineel gedrag binnen een samenleving. Zij beschouwen criminaliteit als een (subjectieve) menselijke manier om betekenis te geven aan het bestaan, waarbij aandacht is voor de emoties die het plegen van strafbaar gedrag kan oproepen. Volgens critici is niet altijd duidelijk hoe cultuur 'meespreekt' in dit gedrag en de maatschappelijke en strafrechtelijke reactie daarop en hoe het cultuurbegrip door cultureel criminologen wordt gebruikt.
Volgens Martin O'Brien komt dit doordat cultureel criminologen onvoldoende bekend waren met de klassieke antropologische debatten rondom het cultuurbegrip. Hij gaat met name in op het interpretatieve versus historisch-materialistische cultuurbegrip en impliciet op het sociaalwetenschappelijke structure-agency debate en de essentialistische versus constructivistische cultuuropvatting. Criminologen zouden tegenstrijdige cultuuropvattingen door elkaar heen gebruiken, hetgeen verwarring oproept en tot onlogische analyses leidt. Bij het beschrijven van de reactie op subculturen zien cultureel criminologen 'cultuur' als eendimensionaal, waarbij leden van de mainstream cultuur bestaande regels en normen klakkeloos volgen. Hier wordt 'cultuur' beschouwd als een onvermijdelijke externe 'natuurwet'. Cultuur wordt zowel opgevat als multidimensionaal, in beweging, creatief, geconstrueerd door actoren (agency) als eendimensionaal, star, conservatief, een gegeven feit. Volgens O'Brien wordt het cultuurbegrip door cultureel criminologen gebruikt zoals het hun uitkomt. Cultuur kan alles betekenen en verliest daarmee haar analytische waarde. Hiermee strookt de kritiek dat cultureel criminologen zich eenzijdig bezighouden met 'exotische' subculturen en deze verbijzonderen. Het verband tussen zulke specifieke gedragingen en bredere, culturele en sociale ontwikkelingen wordt onvoldoende gelegd.
Het cultuurbegrip heeft zich binnen de culturele antropologie ontwikkeld van een essentialistische kijk op cultuur (cultuur heeft een eigen essentie en is iets wat men kan hebben/bezitten) naar een constructivistische visie (mensen maken cultuur).
Antropologen van eind negentiende eeuw waren 'leunstoel-antropologen'. Zij bestudeerden 'exotische volken' op basis van observaties in reisverslagen van ontdekkingsreizigers en missionarissen. In de studies lag de nadruk op het verschil tussen de cultuur van stammen in de koloniale gebieden en de eigen cultuur.
Het heersende paradigma was culturele evolutie, waarbij de westerse cultuur op de hoogste trede van een ladder van ontwikkeling behoorde. Dit paradigma vroeg om een visie op 'culturen' als evident begrensde eenheden die van elkaar verschilden. Een visie die meer gericht was op overeenkomsten, contact en uitwisseling zou het idee van westerse superioriteit in gevaar brengen.
Toen de zich nog vormende leunstoel-antropologie zich verder ontwikkelde in de ‘klassieke periode’ binnen de antropologie (1900-1945), veranderde de visie op cultuur maar zij bleef overwegend essentialistisch. Antropologen als Bronislaw Malinowski en Magareth Mead kwamen uit hun leunstoel om voor langere tijd te participeren en observeren in ‘primitieve stammen’. Dit zorgde voor een bestendiging van het beeld van culturen als duidelijk begrensd en fundamenteel verschillend. Het evolutionistische perspectief maakte plaats voor cultuurrelativisme, waarbij ‘culturen’ als naast elkaar bestaand en gelijkwaardig werden beschouwd. Westerse, imperialistische wijzen van omgang met andere culturen werden inzichtelijker, maar culturen bleven beschouwd als territoriaal gebonden en duidelijk van elkaar te onderscheiden. Het proces van natievorming vanaf het einde van de achttiende eeuw zorgde voor het succes van de essentialistisch cultuurvisie. De nationale elites probeerden met de notie dat een etnische groep onderling verbonden was door bloedbanden, de historische banden met het territoir en een gedeelde cultuur de bevolking van de beoogde natiestaat te overtuigen van het idee van de natie. De romantische, essentialistische visie bepaalde anderhalve eeuw het denken over cultuur.
In de periode 1945-1980 veranderde de essentialistisch visie op cultuur in 'moderne' antropologie. De invloed van verschillende culturen en natiestaten op elkaar kreeg belangstelling en de vanzelfsprekend en natuurlijk veronderstelde lands-, groeps en culturele grenzen werden bestudeerd. Volgens Frederic Barth moest het in de antropologie gaan om het proces van grenzen trekken. De omslag binnen de antropologie begon in de jaren '60 en '70, toen diverse belangengroepen in westerse samenlevingen opkwamen voor meer gelijkheid en zich emancipeerden. De dependencia- (Gunder-Frank) en wereldsysteem‐ theorie (Wallerstein) droegen binnen de ontwikkelingsantropologie bij tot kritische aandacht voor de wereldwijde machtsverschillen en de gevolgen van koloniaal imperialisme. De studies van Michel Foucault uit de jaren 1970 zorgden voor een sterk bewustzijn van de disciplinering van het individu en de werking van machtsprocessen. De interpretatieve antropologie had grote invloed op het cultuurbegrip binnen de antropologie. Volgens Clifford Geertz waren antropologen niet in staat objectieve waarheden over andere culturen bloot te leggen. Antropologen moesten proberen de webben van betekenis te interpreteren door intensieve verdieping in de levenswijzen en rituelen van een volk. Hiervan diende een gedetailleerde beschrijving te worden gegeven. Antropologische studies moesten als literaire werken worden gelezen (Ortner). Zijn inzichten zorgden voor een verandering in het denken over het cultuurconcept. Antropologen moesten achter de zichtbare uitingen van gedrag kijken om de culturele betekenis ervan te leren begrijpen.
Het postmodernisme droeg bij aan de erosie van de essentialistische kijk op cultuur. Volgens Wim van Binsbergen 'bezitten' individuen niet één cultuur, cultuur is een abstract concept. Culturele achtergrond is niet uniform maar dynamisch en hybride.
Cultuur werd nu bezien als een abstract, subjectief, geconstrueerd en politiek (strategisch toegepast) concept, waarbinnen machtsprocessen niet konden worden genegeerd. Cultuur was dus geen 'ding' of essentie met stabiliteit door de tijd heen, dat door groepsleden werd gedeeld meer, maar een abstract, dynamisch, veranderlijk en geconstrueerd begrip. Deze sociaalconstructivistische visie op cultuur wordt bepaald door het perspectief dat cultuur door individuen wordt geconstrueerd op basis van socialisatie binnen een specifieke politieke, economische, historische en sociale context en in het leven opgedane ervaringen. Volgens constructivisten is cultuur situationeel. Individuen benadrukken in verschillende contexten diverse culturele noties. De kritiek op deze visie luidt dat continuïteit, geschiedenis en tradities van etnische groepen erin worden veronachtzaamd en dat er nauwelijks nog valide uitspraken over cultuur kunnen worden gedaan wanneer dit als subjectief en voor ieder individu verschillend wordt opgevat. Constructivisten hebben echter wel aandacht voor continue culturele waarden en tradities maar kennen daaraan geen zelfstandige oorzakelijke kracht toe. Volgens constructivisten kunnen culturele tradities niet uit zichzelf het gedrag van individuen bepalen. Cultuur is geen verklaring voor gedrag maar dient verklaard te worden.
Het constructivistische cultuurbegrip besteedt veel aandacht aan agency van het individu. Dit betreft het vermogen de eigen wil uit te voeren en soeverein te handelen. Bij het 'structure-agency-debat' gaat over de handelingsvrijheid van individuen: bepaalt het individu de hem omringende sociale structuren of bepalen deze structuren het individu? O'Brien stelt dat cultuur niet gelijktijdig kan worden opgevat als oneindig én eindig. Het zou volgens hem onlogisch zijn als dit bepaald zou zijn door vrije wil én beperkt door omringende structuren. Dat idee is echter achterhaald, omdat de wereld niet dualistisch maar veel complexer is.
In de Nederlandse (vooral culturele) criminologie is een (gematigd) constructivitische visie op cultuur steeds vaker te zien in studie van problemen van de multiculturele samenleving, waarbij een wisselende positie wordt ingenomen in het structure-agency-debat.
Aandacht voor 'cultuur' binnen criminologische studie (vanuit een sociaalconstructivistisch cultuurbegrip en met aandacht voor de wisselwerking tussen structuur én agency) leidt tot nieuwe inzichten. O'Brien stelt dat een onduidelijke opvatting van het cultuurbegrip en een links ideologisch denkkader de culturele criminologie in het leveren van een zekere bijdrage aan het vakgebied. Volgens de auteur kunnen cultureel criminologische studies inzichten bieden die verder gaan dan het duiden van rebelse subculturen. Bovendien kunnen deze studies tot nieuwe criminologische inzichten leiden over de aard, het ontstaan, de betekenis en de gevolgen van crimineel gedrag en de maatschappelijke reactie daarop in de hedendaagse wereld.
De antropologische studie van Paul Stoller over West-Afrikaanse straatverkopers in New York laat zien dat een (sociaalconstructivistische) blik op cultuur een dieper inzicht kan geven in motivaties en onderliggende principes van deviant of strafbaar gedrag; de specifieke vorm die het gedrag aanneemt; de modus operandi; verklaring van gesmede allianties en de machtsverhoudingen in de setting(s) waarin het gedrag vorm krijgt en beperkt (of gestimuleerd) wordt.
De klassieke criminologie schiet tekort als zij geen aandacht besteed aan cultuur. Het risico bestaat dat het onderzoek wordt gebaseerd op etnocentrische, als vanzelfsprekend geldende definities van deviant en strafbaar gedrag en maatschappelijke reacties daarop.
Volgens de auteur ondervangt een dynamische, sociaal constructivistische visie op cultuur de kritiek dat cultureel criminologische studies er onvoldoende in zouden slagen omvattender culturele en sociale ontwikkelingen te duiden. Stanley Cohen pleitte tijdens het criminologische congres in York (2011) voor het verleggen van de grenzen binnen de criminologie. Bovendien zouden andere, mondiale vormen van criminaliteit vaker het onderwerp moeten zijn van studie. Binnen de antropologie bestaat er kritiek op mondialiseringstudies. Er wordt voortdurend gesproken over circulatiestromen van onder andere mensen, goederen en ideeën. Er wordt daarentegen te weinig aandacht besteed aan de wijze waarop mensen, cultuur, goederen veranderen terwijl zij reizen en de wijze waarop de natuur verandert door onder andere de langstrekkende mensen, goederen. Bovendien wordt er te weinig aandacht gegeven aan de ontmoetingen die nodig zijn om circulatie mogelijk te maken en de hindernissen en uitdagingen die mensen tegenkomen wanneer zij proberen zichzelf, hun goederen, kapitaal, beelden over de wereld te bewegen ('frictie').
Samenvatting artikel van Ugwudike, P. (2015) Green Criminology. In An Introduction to Critical Criminology
Groene criminologie focust zich op de impact van de schade en de misdaden die zijn begaan tegen het milieu en zijn diersoorten. Het is een gebied binnen de kritische criminologische traditie vooral omdat het haar onderzoek wat betreft criminaliteit en de reacties daarop lokaliseert en het binnen de bredere context van sociale, economische en politieke regelingen in de samenleving plaatst.
Groene criminologie kent haar oorsprong uit de werken van schrijvers die schreven over de impact van criminaliteit en andere soorten schade op of door het milieu. Er zijn veel definities gegeven aan groene criminologie, waardoor het nu geen duidelijke definitie heeft. Gezien het brede scala aan onderwerpen waar het op gericht is, kan het het beste omschreven worden als een interdisciplinaire en multidisciplinaire verzameling. De gebieden variëren namelijk van psychologie tot milieuwetenschappen.
De definities die gegeven werden aan groene criminologie stonden in verband met hoe de auteur vond dat mensen zouden moeten communiceren met de natuur. Degenen die een mensgerichte wijze van interactie hanteerden, zouden de definities welke zich richten op de schade die wordt toegebracht aan de mens voorop stellen. Daartegenover staat de visie die gefocust is op de natuur. Hierbij prevaleert de definitie welke de nadruk legt op de schade die wordt toegebracht aan de natuur.
Groene criminologie betreft dus niet alleen schade tegen de mens, maar ook tegen niet-menselijke organismen. Men kijkt onder andere naar misdaden die bedrijven hebben begaan tegen het milieu. Dit is een gebied dat andere stromingen in de criminologie vaak over het hoofd zien. Ook wordt gekeken naar de negatieve gevolgen die milieubedreigende activiteiten hebben op bijvoorbeeld de gezondheid en veiligheid in de wereld.
Het grootste deel van de analyses die gedaan worden op dit gebied bestaan uit het gebruik van case studies om de aard, de frequentie en de impact van wangedrag tegen het milieu te illustreren. De nadruk ligt op schadelijk handelen van grote bedrijven zoals multinationals, die in derdewereldlanden opereren. De groene criminologen betogen dat deze bedrijven zich niet aan de reglementen houden.
Binnen het ecologische rechtvaardigheidsperspectief ligt de focus op de impact die milieuschade heeft op mensen. In het bijzonder gaat het hier om kwetsbare personen binnen een specifieke regio. Groene criminologen bestuderen de dynamiek van de productie en consumptie die het welzijn van deze populaties beïnvloeden en hun toegang tot natuurlijke hulpbronnen belemmeren. Hierbij bestuderen ze ook de negatieve gevolgen van andere milieubeschadigende industriële activiteiten, zoals het inefficiënt beheren van afval. Ze belichten het feit dat in Westerse samenlevingen de extreme groei van de consumptie gepaard gaat met een groeiende afvalproductie. De armste mensen in de samenleving zouden hierdoor het meest geraakt zijn.
Tevens bestuderen groene criminologen ecologische rechtvaardigheid. Dit houdt in: de impact van menselijke activiteiten op de planeet en hun niet-menselijke bewoners. Dit legt de nadruk niet op mensen. Ze maken zich meer zorgen om de natuurlijke hulpbronnen. Sommige criminologen
.....read moreSamenvatting artikel van Benton, T. (1998). Rights and justice on a shared planet: More rights or new relations?
De Romantische beweging in de 19e eeuw had een afkeer tegen het reductionistische beeld van de moderne wetenschap van de natuurlijke orde en van de destructieve gevolgen. In de 19e eeuw begon een hervorming van wetgeving gericht op de verbetering van het milieu in stedelijke industriële gebieden. Dit was het gevolg van de angst voor besmettelijke ziektes en sociale onrust. Engels (1845) benoemt in The condition of the working class directe verbanden tussen de verslechtering van het milieu en armoede, machtsverdeling en sociale orde.
De periode vanaf 1960 wordt gekenmerkt door een toename van zorgen over het milieu. In de VS hebben auteurs als Rachel Carson, Barry Commoner en Murray Bookchin succesvol aandacht gevraagd voor het gevaar dat chemische vervuiling van het milieu vormt voor de natuur en de gezondheid. Deze veranderingen waren echter ook internationaal van toepassing. De intensivering van de landbouw en de toename van het gebruik van pesticiden, mest, voedselverwerking en –distributie zijn immers internationale processen. Dit heeft gezorgd voor zowel ecologische en sociaaleconomische verandering op het platteland als voor verandering in eetgewoontes en verdelingen binnenshuis. De veranderingen op het platteland komen overeen met de groei van forensensteden en ook met de toename van het gebruik van het platteland door stedelingen in hun vrije tijd. De idylle van het platteland is echter niet realistisch als men te maken krijgt met geïndustrialiseerde landbouw. Dit heeft gezorgd voor een toename van lokale organisaties die zich richten op problemen op het platteland, het beschermen van de natuur en leefomgeving of op problemen omtrent publieke toegang.
Vanaf het begin van de jaren ’70 was er een toenemende consensus onder politieke en wetenschappelijke leiders dat wereldontwikkelingen en zelfs het menselijk leven werd bedreigd door het gebruik van grondstoffen, groeiende bevolking en vervuiling. Er was echter geen consensus over de actie die daarvoor ondernomen moest worden. Vragen rondom macht, rijkdom en armoede werden opnieuw gelinkt aan de milieu-agenda, maar nu op internationaal niveau. Waar nationale overheden moeite hadden met het beschermen van hun belangen binnen internationale onderhandeling, verbreidden onafhankelijke organisaties hun visie: milieugevaren zouden niet alleen veroorzaakt worden door veranderingen in landbouw en voedselproductie, maar ook door andere industriële sectoren zoals energie, transport, wapenproductie, afvalverwerking et cetera. Deze sectoren werden onder de aandacht gebracht in de media en bereikten zo een groter publiek. De media schetsten niet alleen beelden van menselijk (over)lijden, maar ook van onschuldige niet-menselijke slachtoffers. Het publieke bewustzijn en de gevoeligheid voor het leed van niet-menselijke slachtoffers nam toe. De emotionele toon van sommige
.....read moreNaar artikel van Ugwudike, P. (2015) Cultural Criminology. In An Introduction to Critical Criminology
Culturele criminologie is een nieuwe ontwikkeling binnen de criminologie. Het kijkt naar de cultuur of de ideeën, waarden, overtuigingen en andere collectief gedeelde kenmerken welke misdaad en criminaliteit bezitten. De culturalistische aanpak benadrukt de waarden, symbolen en andere factoren die op de voorgrond treden zoals emoties en afwijkend gedrag welke veelbetekenend zijn voor de daders. Dit in tegenstelling tot de structurele aanpak, die de achterliggende factoren als oorzaak voor criminaliteit ziet.
Sommige culturele criminologen omschrijven criminaliteit als een sociale constructie. Andere culturele criminologen zijn beïnvloed door de postmoderne theorie (Ferrell), die universele verklaringen voor sociale fenomenen, zoals criminaliteit, verwerpt. Misdrijven worden gezien als een sociale constructie, welke gebruikt worden door de 'machtigen' in de samenleving om de activiteiten van anderen te controleren.
Sommige culturele criminologen bestuderen criminaliteit en misdaadbestrijding door de activiteiten van leden van de subculturen te onderzoeken. Volgens Ferrell hebben culturele criminologen stijlen onderzocht van zowel de interne kenmerken van afwijkende en criminele subculturen als de externe constructies van hen. Hierbij zijn de criminologen vooral beïnvloed door het werk van Britse onderzoekers die jeugdculturen onderzochten.
Uit de literatuur blijkt dat er twee benaderingen mogelijk zijn voor culturele criminologen: de culturele en de structurele aanpak. De culturele aanpak focust zich vooral op cultuur als het belangrijkste verklarende thema, terwijl de structurele aanpak zich focust op sociale structuren als fundament.
De culturele benadering herleidt misdaad naar de cultuur van de mensen die deel gaan nemen aan criminaliteit en afwijkend gedrag. De vraag is hier, wat bedoelt de criminoloog met 'cultuur'? Volgens Ferrell en collega's behoren zaken van collectieve betekenis of identiteit tot 'cultuur'. Het zou dus duiden op een gedeelde identiteit en een gedeeld begrip in een bepaalde groep.
De structurele criminologen beweren dat structurele ongelijkheden gedragsvormen (met inbegrip van criminaliteit) produceren, die zich manifesteren als de cultuur van het dagelijkse leven.
De culturele criminologen passen niet per se in een van de twee categorieën. Cultuur is niet alleen een product van structurele factoren, maar deze structuren vormen wel de heersende cultuur en subculturen. Dit laat zien dat de structurele factoren wel degelijk een rol spelen in het veroorzaken van criminaliteit, het is alleen niet de enige factor.
Enkele culturele criminologen benadrukken de factoren die op de voorgrond zijn welke, naar hun mening, afwijkende activiteiten verklaren. Deze factoren omvatten vooral emoties. Criminaliteit wordt gezien als evenveel een product van factoren die op de voorgrond liggen, als van structurele factoren die op de achtergrond aanwezig zijn. De criminologische perspectieven die de nadruk leggen op structureel oorzakelijke factoren worden ervan beschuldigd dat ze de complexe aard van criminaliteit niet begrijpen.
Volgens Presdee is de zoektocht naar opwinding direct gekoppeld aan het verbreken van grenzen. Hij stelde dat het geloof dat men het gevestigde gezag uitdaagt ook bijdraagt aan de opwinding die sommigen zoeken als zij
.....read more
Culturele criminologie en culturele antropologie hebben belangrijke raakvlakken. Ze hebben een gelijkenis in naamgeving, die een centrale plaats impliceert voor 'het culturele' als verklarende factor in (collectieve) menselijke gedragingen. Een ander raakvlak is het gebruik van etnografisch onderzoek als methodiek. De founding fathers van dit nieuwe perspectief binnen de criminologie zijn Jeff Ferrell, Keith Hayward en Jock Young. Deze auteurs leggen de nadruk op het bestuderen van de betekenis van criminaliteit. Zij bekijken hoe criminaliteit wordt gerepresenteerd en welke rol machtsverhoudingen spelen in de definiëring van crimineel gedrag binnen een samenleving. Zij beschouwen criminaliteit als een (subjectieve) menselijke manier om betekenis te geven aan het bestaan, waarbij aandacht is voor de emoties die het plegen van strafbaar gedrag kan oproepen. Volgens critici is niet altijd duidelijk hoe cultuur 'meespreekt' in dit gedrag en de maatschappelijke en strafrechtelijke reactie daarop en hoe het cultuurbegrip door cultureel criminologen wordt gebruikt.
Volgens Martin O'Brien komt dit doordat cultureel criminologen onvoldoende bekend waren met de klassieke antropologische debatten rondom het cultuurbegrip. Hij gaat met name in op het interpretatieve versus historisch-materialistische cultuurbegrip en impliciet op het sociaalwetenschappelijke structure-agency debate en de essentialistische versus constructivistische cultuuropvatting. Criminologen zouden tegenstrijdige cultuuropvattingen door elkaar heen gebruiken, hetgeen verwarring oproept en tot onlogische analyses leidt. Bij het beschrijven van de reactie op subculturen zien cultureel criminologen 'cultuur' als eendimensionaal, waarbij leden van de mainstream cultuur bestaande regels en normen klakkeloos volgen. Hier wordt 'cultuur' beschouwd als een onvermijdelijke externe 'natuurwet'. Cultuur wordt zowel opgevat als multidimensionaal, in beweging, creatief, geconstrueerd door actoren (agency) als eendimensionaal, star, conservatief, een gegeven feit. Volgens O'Brien wordt het cultuurbegrip door cultureel criminologen gebruikt zoals het hun uitkomt. Cultuur kan alles betekenen en verliest daarmee haar analytische waarde. Hiermee strookt de kritiek dat cultureel criminologen zich eenzijdig bezighouden met 'exotische' subculturen en deze verbijzonderen. Het verband tussen zulke specifieke gedragingen en bredere, culturele en sociale ontwikkelingen wordt onvoldoende gelegd.
Het cultuurbegrip heeft zich binnen de culturele antropologie ontwikkeld van een essentialistische kijk op cultuur (cultuur heeft een eigen essentie en is iets wat men kan hebben/bezitten) naar een constructivistische visie (mensen maken cultuur).
Antropologen van eind negentiende eeuw waren 'leunstoel-antropologen'. Zij bestudeerden 'exotische volken' op basis van observaties in reisverslagen van ontdekkingsreizigers en missionarissen. In de studies lag de nadruk op het verschil tussen de cultuur van stammen in de koloniale gebieden en de eigen cultuur.
Het heersende paradigma was culturele evolutie, waarbij de westerse cultuur op de hoogste trede van een ladder van ontwikkeling behoorde. Dit paradigma vroeg om een visie op 'culturen' als evident begrensde eenheden die van elkaar verschilden. Een visie die meer gericht was op overeenkomsten, contact en uitwisseling zou het idee van westerse superioriteit in gevaar brengen.
Toen de zich nog vormende leunstoel-antropologie zich verder ontwikkelde in de ‘klassieke periode’ binnen de antropologie (1900-1945), veranderde de visie op cultuur maar zij bleef overwegend essentialistisch. Antropologen als Bronislaw Malinowski en Magareth Mead kwamen uit
.....read moreJoHo can really use your help! Check out the various student jobs here that match your studies, improve your competencies, strengthen your CV and contribute to a more tolerant world
Je vertrek voorbereiden of je verzekering afsluiten bij studie, stage of onderzoek in het buitenland
Study or work abroad? check your insurance options with The JoHo Foundation
There are several ways to navigate the large amount of summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter.
Do you want to share your summaries with JoHo WorldSupporter and its visitors?
Field of study
Add new contribution