HC7 Diagnostiek van psychosociale problemen

Psychosociale problemen

Problematische psychische, emotionele en sociale ontwikkelingen en ernstig belemmerde opvoedprocessen bij kinderen en jeugdigen.

Sociaal-emotionele ontwikkeling: onlosmakelijk met elkaar verbonden.

• Sociale ontwikkeling: interactie kind en omgeving, externaliserende problemen
  • Wanneer is dit normaal? Flexibel omgaan met mogelijkheden van omgeving. Adaptief gedrag. Is dit gedrag wel universeel? Of meer afhankelijk van de normen van de cultuur?
  • Sociaal gedrag: al het gedrag dat gericht is op anderen.
  • Sociale cognities: cognitieve vaardigheden die nodig zijn voor sociaal gedrag.
  • Aspecten:
    
    • Relaties
      
      • Je interpreteert gedrag van jonge kinderen te vaak als intentioneel. Vaak is dit helemaal niet het geval.
    • Gehechtheid
      
      • Rond het 2^e halfjaar krijgt het kind voorkeur voor bepaalde personen. Wanneer er stress is zoekt het kind nabijheid bij die persoon. Meten met bijv. Vreemde Situatie.
    • Relaties met andere kinderen
      
      • Leeftijd- en sekseverschillen in het soort vriendschappen.
    • Wenselijk gedrag
      
      • Kind kan in eerste instantie verlegen zijn in een nieuwe situatie (normaal). Doordat zelfbeheersing nog niet goed ontwikkeld is kan er sprake zijn van agressief gedrag.
    • Spel
      
      • Jong kind: Functioneel en solitair spel met veel herhalingen. Vanaf anderhalf jaar meer beeldend spel. Vanaf 7 jaar ook meer in staat spelregels te accepteren.
    • Bewustzijn van anderen
      
      • Vanaf 9 maanden al interesse in aandacht van ouders (door bijv. te wijzen naar een object van interesse; joint attention). Gedrag aanpassen aan emotionele reacties van anderen (social referencing). Toename van sympathie (meevoelen) en empathie (emoties van anderen kunnen erkennen). Meten: bijv. ToM-test.
    • Bewustzijn van het zelf
      
      • Bewust van gedachten en gevoelens. Zelfconcept en zelfwaardering.
    • Sociale cognitie
      
      • ToM: is een kind hiertoe in staat? Sociale informatieverwerking. Ontwikkeling van moraliteit.

• Emotionele ontwikkeling: internaliserende problemen
  • Is er eerst cognitie en dan emotie? Of andersom? Emoties zijn meer dan alleen subjectieve gevoelens. Ook fysiologische/motivationele veranderingen, gedragsmatige aspecten etc.
  • Chemische en neurale reacties dat door de hersenen gevormd wordt, in reactie op stimuli.
  • Emoties onderzoeken: hartslag meten, gedrag observeren, cognitieve aspect meten (bevragen, is het kind daartoe wel in staat om het te verwoorden?).
  • In adolescente fase veel veranderingen in de hormonen > rekening mee houden.
  • Aspecten
    
    • Expressie van emoties: neemt in eerste levensjaren fors toe. Emotiebeheersing neemt ook toe.
    • Begrip van emoties: emotionele expressie relateren aan gedrag van een ander. Kinderen kunnen zich steeds meer inleven in een ander.
    • Regulatie van emoties 
      
      • Emotie als regulator van sociale interacties: het reageren op emoties van anderen, vermogen om gezichten en emoties waar te nemen, neemt toe in frequentie en wordt complexer.
      • Emotieregulatie: strategieën om eigen emotionele toestand te reguleren en er balans in te brengen.
        
        • Overcontrole: kan leiden tot internaliserende problemen
        • Ondercontrole: kan leiden tot externaliserende problemen

Vormen van psychopathologie

• Tests..
• Depressie neemt toe naarmate het kind ouder wordt (vooral pubertijd).
• Hechtingsstoornis ontstaat in de eerste 5 levensjaren.
• ODD/CD: 5-10%, vooral bij jongens. Gedrag is erg situatie-afhankelijk.
• ADHD: ook erg situatie-afhankelijk. Ouders en leerkracht zijn nodig om te weten hoe het in die situatie gaat.

Onderzoeksinstrumenten en discussie

Onderzoeksinstrumenten

• Vragenlijsten (CBSA/CBSK, CDI-2, SSAT)
  • Kwantificeerbaar, efficiënt, transparant, gestandaardiseerd.
• Expressietests en projectiemateriaal: psychoanalytische benaderingen > goed beeld van het kind. Een soort gestandaardiseerde opdrachten die het kind moet afmaken, die dan worden gezien als aspecten van de belevingswereld van het kind. Normatieve interpretaties zijn lastig.
  
  • Vertelplaten (CAT, Columbus)
  • Zinaanvultesten (ZALC)
  • Tekeningen (HTP, FID)
  • Spel
• Observaties
  
  • Alledaagse situaties/ spelsituatie. Je let op gedrag, uiten van emoties.
• Gesprekken en interviews
• Discrepantie in onderzoeksinstrumenten: gedrag kan in situaties verschillen, gedrag kan anders zijn buiten het zicht van een volwassene, ouders kunnen over- of onder-rapporteren, leeftijd (ontwikkelingsniveau): kan het kind wel reflecteren?, hebben ouders zelf psychopathologie?, als professional is er verschil in visie.

Discussie instrumenten

• NIP: Cotan
• Onbetrouwbaar-psychometrische kenmerken niet onderzocht
• Screeningsinstrumenten

Discussie projectiemateriaal

• Zicht op beleving en gevoelens
• Inzicht geven aan anderen
• Cross-validering

Kindertekeningen en speldiagnostiek

Tekeningen en spel geven zicht op:

• Centrale belevingshouden (gevoelens, waar het kind mee bezig is). Wees voorzichtig met interpretatie.
• Coping- en afweersmechanismen: hoe hanteert het kind zijn gevoelens? Wegstoppen of juist agressie? Weerstand op uitvoeren van opdracht.
• Relatie tussen gevoelens en realiteit: hoe komen gevoelens van het kind aan bod in hier-en-nu relaties?

Interesse in kindertekeningen

• Ontwikkelingslijn door de tijd heen. Je kan iets zeggen over het ontwikkelingsniveau van kinderen.
• Overeenkomsten in kindertekeningen. Overeenkomst in wat er wordt getekend.
• Universaliteit: overal hetzelfde?

Vijf stadia

1. 18 maanden tot 2 jaar (krabbelstadium)

Vanaf 1 ½ jaar merkt het kind dat er een relatie is tussen motorische bewegingen en tekeningen. Het kind wil iets tot stand brengen > meer gemotiveerd > ouders geven complimenten > kind nog meer gemotiveerd.

2. 2 tot 3 jaar

Veel gedifferentieerder tekenen. Niet het hele blad wordt meer gebruikt. Dingen op de tekeningen worden door het kind benoemd.

3. 3 tot 4 jaar (kopvoeters)

Kind houdt zich aan een plan/opdracht. Objecten zweven nog los in de ruimte. 4 jaar: kind is zich meer bewust van beperkingen, zal dingen op de tekening vaker beschrijven. Meer kleurgebruik om lading te geven aan de tekening.

4. 5 tot 7 jaar (intellectueel realisme)

Het lichaam wordt nu vaak volledig getekend. Benen en lijf van elkaar onderscheiden. Veel meer natuurgetrouw. Kinderen worden kritisch op hun producten.

5. > 8 jaar (visueel realisme)

Werkelijkheid zo goed mogelijk tekenen.

Voorbeelden

• House, Tree, Person (HTP)
• Gezinstekeningen: familie in Dieren (FID) en Dynamische gezinstekening

Spelniveaus- Vermeer: door spel kunnen kinderen de wereld ontdekken, en komt het spel op een hoger plan.

• Sensopathisch spel
  • Sensorische kwaliteiten van het speelgoed. Voelen, ruiken, proeven van het materiaal.
  • Vormloos materiaal: klei, zand, water.
  • Vroegste spelvorm
• Handelend spel
  
  • Functie van het spel ontdekken. Bijv. het laten rondrijden van een treintje.
  • Dynamisch: het laten rijden van een trein
  • Statistisch: neerzetten van dieren in boerderij of inrichten huis
• Esthetisch spel
  
  • Het gaat om het uiteindelijke resultaat. Het moet mooi worden. Het gaat om de esthetische kwaliteit.
  • Voorbeeld: ridders mooi op een rijtje zetten.
• Illusief spel (=doen alsof)
  
  • Meest gedifferentieerde spelvorm
  • Dynamisch: verhaal dat gespeeld wordt
  • Statisch: compositie (de scène)

Speldiagnostiek

• Rondleiding in spelkamer. Kind weet wat overal te vinden is, wennen.
• Meespelen, betrokken bij het spel, aan de andere kant de hele tijd reflecteren op wat je ziet.
• Kinderen kunnen snel wisselen tussen de spelniveaus

Interpreteren van de gegevens

• Analyseren per onderdeel: wat gebeurde er?  Motoriek, tempo, relatie met onderzoeker.
• Synthetiseren van de informatie: zijn er overeenkomsten (bijv. thema) in de tekeningen/het spel?

Individueel testonderzoek

Domeinen ITO

• (psycho)motorisch en neuro(psycho)logisch functioneren
• Cognitieve functioneren en taalvaardigheid
• Sociaal-emotioneel functioneren
• Aanwezigheid van symptomen van psychopathologie

Overzicht onderzoeksinstrumenten

• Ontwikkelingsschalen en tests voor intelligentie
• Instrumenten voor onderzoek naar taalontwikkeling
• Tests voor overige specifieke vaardigheden
• Tests voor schoolrijpheid, leervoorwaarden en leervorderingen
• Vragenlijsten
• Expressietests en projectieve methoden
• Observatieschalen en vragenlijsten, in te vullen door opvoeders of verzorgers

Analyse van mogelijkheden voor onderzoek bij het kind

• Leeftijd/ontwikkelingsniveau (chronologische vs. Mentale leeftijd)
• Culturele achtergrond
• Zintuiglijke of motorische beperkingen
• Ernstige gedragsproblemen of psychopathologie

Aandachtspunten testafname

• Samenstellen van de testbatterij en praktische voorbereidingen
• Introductie van de testsituatie bij het kind
• Het contact in de onderzoekssituatie
• Nadere structurering van de testsituatie