Oefententamens Bestuursrecht aan de Universiteit Leiden
- 4556 reads
Een alleenstaande vader van drie kinderen die nog weleens in betalingsproblemen verkeert, krijgt een belastingaanslag van 1.100 Euro opgelegd, met de verplichting deze te betalen voor 1 april 2010. Op 23 maart 2011 krijgt hij bericht van de Belastingdienst dat het bedrag nog niet is ontvangen en dat de aanslag verhoogd is met 350 Euro boete en 238 Euro administratiekosten. Hij maakt tegen deze beide verhogingen bezwaar en gaat vervolgens in beroep.
Valt de boete, respectievelijk de verhoging van de belastingaanslag in verband met de administratiekosten onder de reikwijdte van artikel 6 EVRM?
Beschikt de regering alleen krachtens delegatie over regelgevende bevoegdheid?
Bram de Koker is ambtenaar als bedoeld in artikel 1 van de Ambtenarenwet, en werkzaam bij het bureau van de Nationale Ombudsman. Zijn collega’s hebben klachten tegen hem ingediend en daarom wordt hij uitgenodigd voor een gesprek met de Nationale Ombudsman. Tijdens dat gesprek wordt hem medegedeeld dat hij per direct het pand moet verlaten en voorlopig niet meer hoeft terug te komen. Bram geeft gehoor aan deze mededeling. Eenmaal thuis realiseert hij zich echter de consequenties. Bram is het niet eens met deze mededeling.
Beantwoord de vraag in hoeverre de mededeling (1) voldoet aan de vereisten van artikel 1:3 Awb.
De heer Brakefield heeft een pand aan de Hogewoerd in eigendom, en wil dit pand ‘onttrekken aan de woningmarkt’ door het te slopen. Daarom vraagt hij een onttrekkingsvergunning in de zin van de Huisvestingswet aan het college van B & W van de gemeente Leiden. De woning ligt veel te dicht aan de waterkant (Nieuwe Rijn) waardoor het risico op verzakking van de kade aanzienlijk vergroot. Ter onderbouwing daarvan legt de heer Brakefield diverse rapporten over. De heer Brakefield wil op dezelfde plek, maar dan wat verder van de kade af, appartementen laten realiseren. Het college van B & W van Leiden verleent de onttrekkingsvergunning.
In het te slopen pand wonen vijf studentes die de sloop niet zien zittenNa eerst tevergeefs bezwaar te hebben gemaakt, hebben de studentes beroep ingesteld bij de rechtbank, afdeling bestuursrecht. De rechtbank heeft het beroep van de studentes ongegrond verklaard. De studentes komen van deze uitspraak in hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. De studentes voeren onder meer aan:
(1) dat bij de verlening van de onttrekkingsvergunning ten onrechte geen rekening is gehouden met hun persoonlijke belangen als bewoners van het pand. Het college van B&W heeft alleen maar gekeken naar de belangen van de aanvrager. De rechtbank heeft
dit argument volgens de studentes ten onrechte verworpen; (2) dat de verleende onttrekkingsvergunning tot een ontoelaatbare inbreuk op een geordend woon- en leefmilieu in de omgeving van het pand leidt, omdat het karakter van de wijk wezenlijk zal worden door de sloop van het pand. Deze grond voeren de studentes voor het eerst aan in hoger beroep. Uit het dossier blijkt dat de vergunning tot woningonttrekking in ieder geval moet worden geweigerd in het belang van het behoud of de samenstelling van de woonruimtevoorraad indien vaststaat of redelijkerwijs moet worden aangenomen dat verlening van de onttrekkingsvergunning zou leiden tot een ontoelaatbare inbreuk op een geordend woon- en leefmilieu in de omgeving waarop de aanvraag betrekking heeft. Ook blijkt eruit dat op grond van artikel 31 van de Huisvestingswet het toetsingskader bij de verlening van een vergunning tot woningonttrekking beperkt is tot een afweging van het met de onttrekking gediende belang tegen het belang van het behoud of de samenstelling van de woonruimtevoorraad.
De heer Brakefield benadert uw patroon, mr. Van Heemstra, met het verzoek zijn zaak te behartigen bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Uw patroon vraagt u om hem te helpen. Volgens mr. Van Heemstra moet er eerst een ontvankelijkheidsverweer worden opgeworpen. Het is namelijk nog maar de vraag of de rechtbank de studentes ontvankelijk had moeten verklaren. Volgens mr. Van Heemstra staat de afgeleid belang-jurisprudentie hieraan in de weg. Ten slotte vermoedt mr. Van Heemstra dat het specialiteitsbeginsel in dit dossier van belang kan zijn.
U schrijft een notitie voor uw patroon waarin u ingaat op de volgende drie punten:
of de redenering van mr. Van Heemstra over de ‘afgeleid-belanghebbende-jurisprudentie’ hier opgaat; (8 punten)
wat de verschillende visies op het specialiteitsbeginsel zijn en wat dat betekent voor deze zaak (10 punten);
of de grondenfuik van toepassing is op de casus (7 punten).
Voor de structuur en kwaliteit van uw betoog kunt u maximaal 5 punten verdienen.
Artikel 6 EVRM is van toepassing als het om ‘civil rights and obligations’ gaat of om een ‘criminal charge’ (artikel 6 lid 1 EVRM). Het Hof legt deze termen autonoom uit. Onder ‘civil rights and obligations’ vallen – behoudens specifieke uitzondering - alle geschillen over geld. Als één van de uitzonderingen daarop geldt echter dat belastinggeschillen niet worden beschouwd als ‘civil rights and obligations’ (Ferrazzini t. Italië). Zowel het geschil over de boete, als het geschil over de administratiekosten kunnen dus niet als zodanig worden beschouwd (4 punten). Dan rest de vraag of sprake is van een ‘ciminal charge’. Dit wordt bepaald aan de hand van drie criteria: (1) kwalificatie naar nationaal recht (2) aard en zwaarte van de overtreding (3) aard en zwaarte van sanctie. (Öztürk t. Duitsland) (2 punten) De boete vloeit voort uit het belastingrecht, maar is afschrikwekkend en punitief bedoeld. Het gaat dus zonder meer om een ‘criminal charge’ (3 punten). De verhoging van de aanslag met de administratiekosten ligt lastiger. De aard van de maatregel is in beginsel een herstelmaatregel. Het gaat echter om een fors bedrag, zeker in de persoonlijke omstandigheden van dit specifieke geval (zwaarte van sanctie). (3 punten)
De meeste regelgevende bevoegdheid heeft de regering inderdaad krachtens delegatie (overdragen bestaande bevoegdheid). Maar de regering beschikt ook krachtens attributie (opdragen nieuwe bevoegdheid) over regelgevende bevoegdheid (4 punten). Dit blijkt uit 89 lid 1 Grondwet (4 punten) op grond waarvan de regering zogenaamde zelfstandige algemene maatregelen van bestuur kan uitvaardigen (2 punten). Hoewel deze bevoegdheid begrensd is (door artikel 89 lid 2 Grondwet/door specifieke invulling van het legaliteitsbeginsel/Fluoridering-arrest) bestaat deze bevoegdheid in ieder geval nog wel voor spoedeisende situaties (2 punten). (NB 1: in art. 81 Grondwet krijgt niet de regering, maar de formele wetgever wetgevende bevoegdheid geattribueerd. NB 2: art. 10:22 Awb is geen grondslag voor attributie. Dat staat daar niet en de formele wetgever is ook geen bestuursorgaan. NB 3: wie, anders dan Voermans (en Kortmann), van mening is dat ook de wetgever aan de regering regelgevende bevoegdheid kan attribueren, kan met een goede uiteenzetting ook daarvoor punten halen. NB 4: mandaat is geen overdracht van bevoegdheid)
Op grond van artikel 1:3 van de Awb is er sprake van een besluit als voldaan is aan vier vereisten: het moet gaan om een schriftelijke beslissing afkomstig van een bestuursorgaan inhoudende een publiekrechtelijke rechtshandeling (d.w.z. uitoefenen van publiekrechtelijke bevoegdheid met rechtsgevolg). (1 punt)
In casu is er geen sprake van een besluit, omdat de mededeling in een gesprek is gedaan en niet op schrift is gesteld. (2 punten)
Op grond van 1:1 lid 2 sub f wordt de Nationale Ombudsman niet als bestuursorgaan aangemerkt (3 punten), tenzij hij op grond van art. 1:1 lid 3 handelingen verricht ten aanzien van een ambtenaar. Dat is in deze casus het geval en dus is er sprake van een bestuursorgaan (3 punten).
Op grond van artikel 8:2 lid 1 sub a onder 1 Awb wordt een andere handeling van een bestuursorgaan gelijkgesteld met een besluit ten aanzien van ambtenaren. De mededeling is dus appellabel (3 punten).
In deze notitie wordt ingegaan op drie vraagstukken. Het eerste vraagstuk ziet op het belanghebbende begrip. Vervolgens wordt het specialiteitsbeginsel behandeld. Tot slot wordt ingegaan op de grondenfuik. Alle vraagstukken worden in deze notitie toegepast in het dossier Brakefield.
Het eerste vraagstuk gaat over het belanghebbende begrip zoals neergelegd in artikel 1:2 van de Awb. Een belanghebbende is iemand met een objectief, persoonlijk, eigen, rechtstreeks en actueel belang. In dit dossier ligt de vraag voor of sprake is van een rechtstreeks belang, omdat de studentes een contractuele relatie hebben met de eigenaar. In dat geval zou er sprake kunnen zijn van een afgeleid belang en kunnen ze niet als belanghebbende worden aangemerkt (2 punten).
Echter op grond van de uitspraak van de ABRvS Tegengesteld Belang is het belang wel voldoende rechtstreeks als het belang van beide partijen tegengesteld is (3 punten). Dat is in dit dossier aan de orde, omdat de heer Brakefield het pand wil afbreken en de studentes in het huis willen blijven wonen. Kortom, de studentes zijn ontvankelijk omdat hun belangen wel degelijk rechtstreeks worden getroffen in de zin van artikel 1:2 Awb (3 punten).
De vraag die vervolgens moet worden beantwoord, is welke belangen moeten worden meegewogen. Op grond van artikel 3:4 eerste lid van de Awb weegt het bestuursorgaan de rechtstreek bij het besluit betrokken belangen af. Dit is een codificatie van het specialiteitsbeginsel en betekent dat het bestuursorgaan niet alle algemene en bijzondere belangen meeneemt in de belangenafweging, maar dat dit beperkt is tot de rechtstreeks betrokken belangen. Een bevoegdheid is immers met een bepaald doel aan een bestuursorgaan gegeven (4 punten). Wat de rechtstreeks betrokken belangen zijn, wisselt al naar gelang men de opvatting van de rekkelijken of de preciezen volgt. De rekkelijken menen dat alle algemene belangen moeten worden meegewogen. Aanknopingspunt hiervoor is: ABRvS Duivenhok Velp (2 punten). De preciezen menen dat alleen de in de wet genoemde belangen mogen worden meegewogen.
Aanknopingspunt hiervoor: ABRvS Jetski’s (2 punten). Toepassing van de precieze leer levert op: lleen de belangen genoemd in de Huisvestingswet en de Huisvestingsverordening mogen meewegen. Toepassing van de rekkelijke leer levert op: ook de belangen van de studentes mogen meewegen. In onze positie bestaat dus een voorkeur voor de precieze leer (2 punten)
Tot slot de grondenfuik. De grondenfuik houdt in dat men geen beroep op niet eerder geformuleerde gronden kan doen. In ABRvS Geen nieuwe EVRM-grond in hoger beroep, mag in hoger beroep geen nieuwe grond worden aangevoerd (2 punten). De ratio van de grondenfuik is proceseconomisch, het object van appel, de rechtszekerheid van derden en de functie van appel (3 punten). Op basis van de huidige jurisprudentie geldt de grondenfuik dus niet in de fase van bezwaar naar beroep maar wel in de fase van beroep naar hoger beroep. Bovenstaande grond hebben de studentes in beroep niet aangevoerd, maar pas in hoger beroep. Er is derhalve sprake van een nieuwe grond die in hoger beroep wordt aangevoerd en deze zal door de Afdeling niet meegenomen mogen worden in de uitspraak (2 punten).
Op grond van hetgeen uiteen is gezet in deze notitie kan in hoger beroep beter geen ontvankelijkheidsverweer worden gevoerd. Wel zal met succes een beroep gedaan kunnen worden op de grondenfuik die geldt tussen de fase van beroep en hoger beroep. In dat kader zal het belang van de inbreuk op het woon- en leefklimaat, ook als is hier niet aan getoetst, niet door de ABRvS mogen worden beoordeeld.
JoHo can really use your help! Check out the various student jobs here that match your studies, improve your competencies, strengthen your CV and contribute to a more tolerant world
Het college van B&W van de gemeente Rijswijk kondigt de komst aan van een nieuw buitenzwembad in het Wilhelminapark, bij de Muziekwijk. Kort daarvoor hebben de bewoners van de Muziekwijk een bewonersvereniging opgericht. De vereniging telt 150 leden. In de statuten staat onder meer dat de vereniging de belangen van de bewoners behartigt bij gemeentelijke beslissingen die impact hebben op de woon- en leefomgeving van de wijk. Het te bouwen zwembad raakt rechtstreeks de belangen van alleen drie leden van de bewonersvereniging. De vereniging wil de beslissing aanvechten die het zwembad mogelijk maakt.
Waarom zal de vereniging niet worden aangemerkt als belanghebbende bij het besluit een buitenzwembad te bouwen in de Muziekwijk?
De omgevingsvergunning voor het bouwen van het buitenzwembad is aangevraagd door de Koninklijke Nederlandse Zwembond (KNZB). In het besluit waarin de omgevingsvergunning wordt toegekend, staat de volgende passage:
"Op 19 september 2015 hebben wij uw aanvraag ontvangen tot verlening van een omgevingsvergunning op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) voor het perceel, plaatselijk bekend als het Wilhelminapark te Rijswijk, voor het volgende project: ‘nieuwbouw van een buitenzwembad: wedstrijdbad met twee duikplanken, golfslagbad, peuterbad met glijbanen, clubgebouw met cafetaria en kleedhokjes’.
Wij hebben besloten om de vergunning te verlenen.
Dit besluit is een:
Mevrouw Volkers, die aan het de Ocarinalaan een flat huurt op ongeveer 700 meter van het nieuw te bouwen zwembad aan de andere kant van het Wilhelminapark, vreest overlast van het zwembad. Ze heeft geen zicht op het zwembad. Het zwembad is in de periode 15 april tot 15 september elke dag open van 9.00 uur tot 19.00 uur. De sirene van het golfslagbad gaat ieder half uur af. De sirene maakt een zeer luid snerpend geluid. De sirene is ook duidelijk te horen met dichte ramen. Mevrouw Volkers zal ook hinder ondervinden van het stemgeluid van kinderen, met name bij oostenwind, die in Nederland gemiddeld 18% van de tijd waait.
Is mevrouw Volkers belanghebbende bij het besluit?
Het besluit tot verlening van de omgevingsvergunning is voorbereid door middel van de ‘uniforme openbare voorbereidingsprocedure’ (afdeling 3.4 Awb). Na de aanvraag van KNZB, stuurt het college van B&W een brief waarin de volgende passage is opgenomen:
Op 19 september 2015 hebben wij uw aanvraag ontvangen tot
.....read morePer 1 januari 2015 is het waarborgen van jeugdzorg geen taak meer van de provincies, maar van de gemeenten. Het College van Gedeputeerde Staten van de Provincie Noord-Holland zag dat aankomen
en kondigde al in een besluit uit december 2012 aan dat zij de jaarlijkse subsidierelatie met Jeugdzorg Noord-Holland per 1 juni 2015 niet meer zal voortzetten. Dat leidde toen tot veel onrust, omdat er over de situatie vanaf 1 juni 2015 nog veel onduidelijk was.
Waren ongeruste medewerkers van Jeugdzorg, die vreesden hun baan te verliezen, belanghebbenden bij het besluit uit 2012? (6 punten)
Is de periode van twee jaar die nog resteerde tussen december 2012 en 1 januari 2015 in dit geval een ‘redelijke termijn’ in de zin van artikel 4:51 lid 1 Awb? (7 punten)
Had het college in plaats van de subsidie te beëindigen zoals het college nu heeft gedaan, er ook voor kunnen kiezen om de subsidieverlening voor 2015 in te trekken wegens ‘veranderde omstandigheden’? (7 punten)
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) maakt in artikel 1:1 lid 1 Awb onderscheid tussen a-organen en b-organen.
Wat is er, vanuit rechtsstatelijk oogpunt, problematisch aan b-organen met ‘buitenwettelijk openbaar gezag’? (10 punten)
Artikel 110 Wet op het Notarisambt luidt als volgt: Er is een Bureau Financieel Toezicht dat gevestigd is te Utrecht. Het Bureau bezit rechtspersoonlijkheid.
Is het Bureau Financieel Toezicht een b-orgaan? (10 punten)
Vogelliefhebber Beer Janssens is gek op roodborstjes. Hij bouwt in zijn achtertuin een roodborstjestoren: een 8 meter hoge vogelkast waar roodborstjes overdag hun toevlucht kunnen zoeken. Buurvrouw Jannie gruwelt van het hoge gevaarte en beklaagt zich bij het College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Voorst. Volgens Jannie is de vleermuizentoren zonder de daartoe benodigde vergunning gebouwd en overschrijdt de toren de in het bestemmingsplan opgenomen maximale bouwhoogte van 4 meter. Binnen het college bestaat twijfel over de vraag of het gemeentebestuur in dit geval tegen de overtreding dient op te treden.
Beoordeel of het gemeentebestuur in dit geval verplicht is om handhavend op te treden? (5 punten)
Verplicht of niet, de voorstanders van handhaving krijgen uiteindelijk hun zin: het College besluit, na een protesttocht van de buurtvereniging, om handhavend op te treden. Beer Janssens ontvangt een beschikking met daarin de opdracht om ‘binnen 10 maanden te voldoen aan alle op zijn perceel geldende wet- en regelgeving, op straffe van toepassing van bestuursdwang’.
Beoordeel of het besluit juridisch in stand kan blijven. (10 punten)
Naar aanleiding van het handhavingsbesluit nodigt Beer op zaterdag een bevriend ambtenaar van de gemeente uit. De ambtenaar is werkzaam bij de Dienst Milieu en Omgeving. Samen met de ambtenaar loopt hij op.....read more
Meneer Hiensch woont in de oude dorpskern van Woubrugge (gemeente Alpen aan den Rijn). Uit duurzaamheidsoverwegingen wil zij graag haar woning laten voorzien van fundering. De Subsidieverordening Duurzaamheid 2012-2016 van de gemeente heeft als doel particulieren te stimuleren milieuvriendelijke verbeteringen aan hun woning aan te brengen. Op dinsdag 12 mei 2015 belt Meneer Hiensch met de gemeente over zijn plannen om haar woning te isoleren. De ambtenaar die ze aan de lijn heeft, zegt dat er nog voldoende geld in de pot zit en zegt: “Als u deze week nog een aanvraag indient, zullen al uw kosten zeker voor subsidie in aanmerking komen”. Op vrijdag 15 mei 2015 dient Meneer Hiensch een subsidieaanvraag in, voor een bedrag van €4.000,-, conform de door haar ontvangen offerte van de aannemer. Op 23 juni 2015 ontvangt zij van het college van burgemeester en wethouders de beschikking tot subsidieverlening ex artikel 4:29 Awb, waarbij subsidie wordt toegekend tot een bedrag van €1.800,-. In de beschikking wordt gewezen op artikel 11 lid 2 Subsidieverordening, op grond waarvan maximaal 50% van de kosten voor subsidie in aanmerking komen. In de beschikking wordt aangegeven dat na uitvoering van de werkzaamheden een melding bij het college dient te worden gedaan, zodat daarna gecontroleerd kan worden of de werkzaamheden daadwerkelijk zijn uitgevoerd en de subsidie definitief kan worden vastgesteld.
Artikel 11 lid 2 van de Subsidieverordening luidt:
“Het College verleent niet meer subsidie dan 50% van de geoffreerde kosten voor de betreffende maatregel, tenzij uit duurzaamheidsoogpunt een volledige vergoeding gewenst is.” Meneer Hiensch maakt tijdig bezwaar tegen de subsidieverlening. Hij voert aan dat ze erop mocht vertrouwen dat de volledige aanvraag van € 4.000,- zou worden verleend. Als de werkzaamheden op 9 november 2015 door de aannemer zijn verricht, maakt hij daarvan dezelfde dag nog melding bij het college. De week daarop vindt een controle plaats en de ambtenaar stelt vast dat de bodemisolatie is uitgevoerd conform de verleningsbeschikking. Op 22 december 2015 stelt het college de subsidie definitief vast op € 1.800,-. Bij beslissing op bezwaar van 13 november 2015 verklaart het college het bezwaar van Meneer Hiensch ongegrond; het beroep op het vertrouwensbeginsel wordt afgewezen. Meneer Hiensch is verbijsterd over de inhoud van de beslissing op bezwaar en is vastberaden hiertegen beroep in te stellen. Echter, als de beroepstermijn verstrijkt in de week voor kerst, vergeet hij het beroepschrift te versturen.
Het is inmiddels midden januari 2016 en Meneer Hiensch vraagt zich af wat hij nu nog kan doen, nu hij geen beroep heeft ingesteld tegen de beslissing op bezwaar. Hij overweegt naar de civiele rechter te stappen om haar schade van €2.200,- vergoed te krijgen. Hij benadert u als advocaat. Schrijf een brief waarin u gemotiveerd antwoord geeft op de volgende vragen van Meneer Hiensch......read more
In de uitspraak ‘Siervogels’ verzoeken eisers bij de bestuursrechter om een schadevergoeding van het college van burgemeester en wethouders wegens schade als gevolg van onrechtmatig handelen.
Aan welke eisen moet een dergelijke vordering op grond van onrechtmatige daad tegen de overheid voldoen om te kunnen slagen? (5 punten)
Geef gemotiveerd aan waarom in dit geval aan de vereisten van toerekenbaarheid en onrechtmatigheid is voldaan. (5 punten)
Hadden eisers hun vordering tot schadevergoeding ook bij de civiele rechter aanhangig kunnen maken? (5 punten)
In het arrest Van der Weerd (niet verplicht voorgeschreven) overwoog het Hof van Justitie van de Europese Unie:
“Blijkens vaste rechtspraak is het bij het ontbreken van een desbetreffende gemeenschapsregeling een aangelegenheid van de interne rechtsorde van elke lidstaat om de bevoegde rechter aan te wijzen en de procesregels te geven voor de rechtsvorderingen die ertoe strekken de rechten te beschermen die de justitiabelen aan het gemeenschapsrecht ontlenen.”
Hoe wordt bovengenoemd uitgangspunt van het Unierecht genoemd? (5 punten)
Welke twee grenzen (beginselen) stelt het Unierecht aan de hierboven beschreven vrijheid van de lidstaten? Benoem de twee beginselen en geef in eigen woorden aan wat ze inhouden. (5 punten)
Geef een voorbeeld van een uitspraak waaruit blijkt dat de toepassing van een van bovengenoemde beginselen grote gevolgen kan hebben voor de toepassing van het nationale bestuurs(proces)recht en licht uw voorbeeld toe. (5 punten)
De gemeente Rotterdam heeft ervoor gekozen om binnen de gemeentegrenzen vuurwerkvrije zones in te stellen. Artikel 2:73 van de Algemene Plaatselijke Verordening bepaalt dat het verboden is vuurwerk af te steken op de door het college van burgemeester en wethouders aangewezen plaatsen. Overtreding kan worden bestraft met een bestuurlijke boete van 80 euro.
Het vuurwerkverbod in delen van de gemeente Rotterdam komt op een welkom moment. De gemeentebegroting is al jaren nauwelijks sluitend. Het college verwacht met een streng handhavingsbeleid niet alleen de veiligheid in de gemeente te bevorderen, maar ook de gemeentekas te spekken: er zullen immers vele bestuurlijke boeten kunnen worden opgelegd. Op oudejaarsavond is dan ook een groot team gemeentelijke opsporingsambtenaren op de been om overtredingen te sanctioneren. In het door het college aangewezen gebied zien de dienders een man een vuurpijl in een lege bierfles zetten met de klaarblijkelijke bedoeling de vuurpijl aan te steken. Overtuigd dat de vuurpijl elk moment kan worden aangestoken, stappen de handhavers op de man af en leggen hem de in de APV genoemde bestuurlijke sanctie op.
Zijn de gemeentelijke opsporingsambtenaren bevoegd de man een bestuurlijke boete op te leggen, op het moment dat er nog geen overtreding van artikel 2:73 APV heeft plaatsgevonden? (10 punten)
Juist vanwege het vuurwerkverbod dat in grote delen.....read more
Op grond van de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) kan overtreding van bepaalde verplichtingen worden bestraft met een bestuurlijke boete. Eén van die verplichtingen is de meldingsplicht genoemd in artikel 27 Wbp. Op grond daarvan moet men geheel of gedeeltelijk geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens melden bij het College bescherming persoonsgegevens (Cbp). Artikel 66 van de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) luidt als volgt:
Het College (Cbp) kan aan de verantwoordelijke een bestuurlijke boete opleggen van ten hoogste EUR 4.500 ter zake van overtreding van het bij of krachtens artikel 27 (…) bepaalde.
Betreft deze bevoegdheid van het College bescherming persoonsgegevens (Cbp) een bevoegdheid met beleidsvrijheid? (5 punten)
Mag het Cbp, met een beroep op de ‘inherente afwijkingsbevoegdheid’ uit artikel 4:84 Awb een hogere boete opleggen (dan het in artikel 66 Wbp genoemde bedrag) aan grote multinationals zoals Microsoft? (7,5 punt)
Mag de Minister van Veiligheid en Justitie beleidsregels opstellen ten aanzien van de bevoegdheid van het Cbp om deze boetes op te leggen? (7,5 punt)
De Algemene wet bestuursrecht (Awb) maakt in artikel 1:1 lid 1 Awb onderscheid tussen a-organen en b-organen.
Wat is er, vanuit rechtsstatelijk oogpunt, problematisch aan b- organen met ‘buitenwettelijk openbaar gezag’? (10 punten)
Artikel 110 Wet op het Notarisambt luidt als volgt:
Er is een Bureau Financieel Toezicht dat gevestigd is te Nijmegen. Het Bureau bezit rechtspersoonlijkheid. Is het Bureau Financieel Toezicht een b-orgaan? (10 punten)
Tussen de Minister van Veiligheid en Justitie en de Nederlandse Schuttersassociatie (NSA) is een overeenkomst gesloten. In Nederland is wapenbezit op grond van de Wet wapens en munitie verboden, tenzij men over een wapenverlof beschikt. Zowel de Minister van Veiligheid en Justitie als de korpschef kunnen deze verloven afgeven. Met de NSA spreekt de Minister van Veiligheid en Justitie af dat wapenverloven uitsluitend zullen worden afgegeven aan aanvragers die
lid zijn van een bij de NSA aangesloten schietvereniging. Daartoe zal de Minister beleidsregels vaststellen. Deze afspraak wordt vastgelegd in de overeenkomst.
Is in dit geval sprake van een bevoegdheden- of een beleidsovereenkomst? (5 punten)
Benjamin Ras is geen lid van een bij de NSA aangesloten vereniging. Verhoek beschikt wel over een wapenverlof van de korpschef. De korpschef trekt op grond van artikel 7 lid 2 aanhef en onder d van de Wet wapens en munitie (Wwm) Verhoeks wapenverlof in. Verhoek is het niet eens met de intrekking van zijn wapenverlof. Hij wil zelf bepalen van welke vereniging hij lid is.
Wat voor soort sanctie is de intrekking van het wapenverlof? (10 punten)
Als tegenprestatie spreken de minister en de NSA in de overeenkomst ook af dat bij de NSA aangesloten verenigingen een aantal gevaarlijke schietsporten niet meer.....read more
Geef een voorbeeld van de toepassing van het zogenaamde ‘strategisch besluitbegrip’ (4 punten), leg uit wat er zo ‘strategisch’ is aan de toepassing van het besluitbegrip in het door u genoemde voorbeeld (4 punten) en welk doel met deze toepassing in het genoemde voorbeeld wordt gediend. (4 punten).
Schildersbedrijf De Goeje komt door het slechte weer in de zomer van 2013 in tijdnood bij het schilderen van een groot pand aan het Rapenburg. De Goeje huurt daarom drie Bulgaarse schilders in om de klus af te maken. Tijdens een controle van de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) blijkt dat De Goeje niet beschikt over de vereiste tewerkstellingsvergunningen. De Minister van SZW legt het bedrijf daarom een boete op van 36.000 euro wegens drie overtredingen van artikel 2 Wet arbeid vreemdelingen (WAV). De Goeje maakt bezwaar en gaat, na afwijzing van zijn bezwaar, in beroep.
Bij de rechtbank voert De Goeje onder meer aan dat installatiebedrijf Pieterse geen boete opgelegd heeft gekregen, terwijl één van de drie Bulgaren ook voor dat bedrijf werkzaamheden heeft verricht aan hetzelfde pand. Verder voert De Goeje aan dat hij praktisch de hele klus zelf heeft uitgevoerd en dat de Bulgaarse schilders hem alleen de allerlaatste dag hebben geholpen. Gelet op deze omstandigheden meent De Goeje dat de boete ten onrechte is opgelegd en in ieder geval veel te hoog is. De Minister van SZW verweert zich met het argument dat de rechter in dit geval uitsluitend marginaal mag toetsen aan de beginselen van behoorlijk bestuur.
Op welke (materiële) beginselen van behoorlijk bestuur doet De Goeje een beroep? (6 punten)
Hoe beoordeelt u het standpunt van de minister dat de rechter marginaal moet toetsen? (8 punten)
De buren van Willem de Bruijn klagen al jaren over vermeende geluidsoverlast van Willem. Voor de burgemeester is dat reden gebruik te maken van zijn bevoegdheid uit artikel 174a lid 1 Gemeentewet: hij laat de woning per 1 september 2013 voor een maand dichtspijkeren. Willem is hierdoor gedwongen tijdelijk andere woonruimte te zoeken. Het bezwaar dat Willem tegen dit besluit maakt, wordt ongegrond verklaard. Bij uitspraak van 14 februari 2014 verklaart de bestuursrechter het beroep van Willem echter gegrond. De rechter oordeelt dat niet is komen vast te staan dat Willem de geluidsoverlast heeft veroorzaakt en vernietigt zowel de beslissing op bezwaar als het primaire besluit van de burgemeester. De burgemeester gaat niet in hoger beroep.
Willem heeft echter inmiddels wel schade geleden als gevolg van het handelen van de burgemeester. Hij heeft 800 euro betaald voor de huur van een kamer waar hij heeft verbleven gedurende de periode dat zijn woning gesloten was. Willem vraagt zich af of hij deze schade op de gemeente kan.....read more
De gemeenteraad in uw gemeente wil graag een fietspad laten aanleggen, en heeft daarvoor een stuk van uw royale achtertuin nodig. U besluit de grond te gaan verkopen. U bent echter bang voor geluidsoverlast van dat nieuwe fietspad en wilt er graag een stevig geluidsscherm langs bouwen. In de overeenkomst waarin u de grond verkoopt, bedingt u daarom tevens dat u van het college van burgemeester en wethouders een omgevingsvergunning zult krijgen voor het bouwen van dat geluidsscherm.
Sluit u de overeenkomst met de gemeente of met een wethouder, namens het college van burgemeester en wethouders? (6 punten)
Als u, na het aangaan van de overeenkomst, wel uw grond overdraagt maar geen omgevingsvergunning krijgt, kunt u dan naar de civiele rechter stappen om de afgifte van de omgevingsvergunning af te dwingen? (6 punten)
Om de beschikbare woonruimte in de Leidse regio eerlijk te verdelen, werkt een aantal woningbouwcorporaties met een gezamenlijke wachtlijst. Deze wachtlijst is gebaseerd op de Huisvestingsverordening Holland Rijnland 2009. Als het wachten te lang duurt, is het op basis van deze verordening mogelijk om een zogenaamde urgentieverklaring te krijgen, zoals blijkt uit de verordening:
Artikel 19 Urgentieverklaring
Een ingeschreven woningzoekende kan op zijn verzoek urgent verklaard worden door de Urgentiecommissie.
Artikel 21 Criteria voor toekenning van urgentie
Een woningzoekende komt in aanmerking voor een urgentieverklaring op basis van medische dan wel psychosociale gronden, met welke oorzaak dan ook. De medische dan wel psychosociale gronden moeten zijn verbonden met omstandigheden in de huidige woonruimte.
Een veroordeelde zedendelinquent die vaak en veel last heeft van getreiter en overlast van zijn huidige buurtgenoten, wil graag snel verhuizen in Leiden om aan het wangedrag van zijn omgeving te ontkomen. Hij ziet een mooi huisje aan de andere kant van de stad vrijkomen en vraagt een urgentieverklaring aan.
Is in artikel 19 van de Huisvestingsverordening sprake van beleidsvrijheid en/of van beoordelingsvrijheid? (6 punten)
Mag de Urgentiecommissie, na afweging van de betrokken belangen, de urgentieverklaring weigeren omdat het huis waar de betrokken zedendelinquent zijn oog op heeft laten vallen in een kinderrijke buurt ligt? (10 punten)
Het molencomplex ‘Vrieze’s Erfgoed’ te Heerde (Provincie Gelderland) bestaat uit molen ‘De Vlijt’, een molenaarswoning, een schuur en een hooiberg. Het gehele molencomplex is aangewezen als gemeentelijk monument op grond van de gemeentelijke monumentenverordening. De molen verkeert in een bijzonder slechte staat, maar het zou een fortuin kosten om de molen weer te laten opknappen. Bovendien is de molen al lang niet meer in functie. Daarom vraagt de eigenaar en bewoner van de molenaarswoning, de heer Majoor, bij het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Heerde een omgevingsvergunning op grond van artikel 2.2 lid 1 sub b ten.....read more
Een alleenstaande vader van drie kinderen die nog weleens in betalingsproblemen verkeert, krijgt een belastingaanslag van 1.100 Euro opgelegd, met de verplichting deze te betalen voor 1 april 2010. Op 23 maart 2011 krijgt hij bericht van de Belastingdienst dat het bedrag nog niet is ontvangen en dat de aanslag verhoogd is met 350 Euro boete en 238 Euro administratiekosten. Hij maakt tegen deze beide verhogingen bezwaar en gaat vervolgens in beroep.
Valt de boete, respectievelijk de verhoging van de belastingaanslag in verband met de administratiekosten onder de reikwijdte van artikel 6 EVRM?
Beschikt de regering alleen krachtens delegatie over regelgevende bevoegdheid?
Bram de Koker is ambtenaar als bedoeld in artikel 1 van de Ambtenarenwet, en werkzaam bij het bureau van de Nationale Ombudsman. Zijn collega’s hebben klachten tegen hem ingediend en daarom wordt hij uitgenodigd voor een gesprek met de Nationale Ombudsman. Tijdens dat gesprek wordt hem medegedeeld dat hij per direct het pand moet verlaten en voorlopig niet meer hoeft terug te komen. Bram geeft gehoor aan deze mededeling. Eenmaal thuis realiseert hij zich echter de consequenties. Bram is het niet eens met deze mededeling.
Beantwoord de vraag in hoeverre de mededeling (1) voldoet aan de vereisten van artikel 1:3 Awb.
De heer Brakefield heeft een pand aan de Hogewoerd in eigendom, en wil dit pand ‘onttrekken aan de woningmarkt’ door het te slopen. Daarom vraagt hij een onttrekkingsvergunning in de zin van de Huisvestingswet aan het college van B & W van de gemeente Leiden. De woning ligt veel te dicht aan de waterkant (Nieuwe Rijn) waardoor het risico op verzakking van de kade aanzienlijk vergroot. Ter onderbouwing daarvan legt de heer Brakefield diverse rapporten over. De heer Brakefield wil op dezelfde plek, maar dan wat verder van de kade af, appartementen laten realiseren. Het college van B & W van Leiden verleent de onttrekkingsvergunning.
In het te slopen pand wonen vijf studentes die de sloop niet zien zittenNa eerst tevergeefs bezwaar te hebben gemaakt, hebben de studentes beroep ingesteld bij de rechtbank, afdeling bestuursrecht. De rechtbank heeft het beroep van de studentes ongegrond verklaard. De studentes komen van deze uitspraak in hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. De studentes voeren onder meer aan:
(1) dat bij de verlening van de onttrekkingsvergunning ten onrechte geen rekening is gehouden met hun persoonlijke belangen als bewoners van het pand. Het college van B&W heeft alleen maar gekeken naar de belangen van de aanvrager. De rechtbank heeft
dit argument volgens de studentes ten onrechte verworpen; (2) dat de verleende onttrekkingsvergunning tot een ontoelaatbare inbreuk op een geordend woon- en leefmilieu in de omgeving van het pand leidt, omdat het karakter van de.....read more
In juli 2010 besluit de Nederlandse regering tot een militaire bijdrage aan een vredesmissie. Bij deze vredesmissie komen dertig militairen om het leven.
Ook de media mengen zich uitgebreid in de zaak. Een journalist van Trouw doet bij de minister van Defensie een verzoek op grond van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Op deze manier wil hij inzage krijgen in de debriefingsverslagen van de uitgezonden militairen. In die verslagen luchten militairen naar verluidt openlijk hun hart over de fouten die in de voorbereiding van de uitzending en ter plekke zijn gemaakt.
De minister van Defensie wijst het verzoek van de journalist af. De journalist is het hier niet mee eens.
Beschrijf de rechtsgang tot in hoogste instantie die tegen dit besluit open staat. (3 punten)
In het Friese dorp Britswerd is het de afgelopen tijd onrustig geweest. Friese landbouwers plegen uit protest gewelddaden tegen landbouwproducten die uit Duitsland komen. Vooral de Duitse Doré-aardappel moet het ontgelden. Wegen worden geblokkeerd, Duitse vrachtauto’s worden onderschept, ladingen vernietigd en de Duitse chauffeurs worden met geweld bedreigd.
Eén van de relschoppers is Aaldert Huys. Hij heeft met zijn tractor urenlang een provinciale weg geblokkeerd. Als gevolg daarvan is zijn tractor door de politie in beslag genomen. Na een week krijgt Huys een brief met de mededeling dat hij zijn tractor nog vier maanden moet missen.
Huys is woedend. Hij meent dat hier sprake is van een verkapte straf en die mag hem pas worden opgelegd na een eerlijk proces. Hij neemt contact op met een advocaat. Deze slaat artikel 6 EVRM er op na en leest dat artikel 6 EVRM van toepassing op daden van ‘strafrechtelijke vervolging’.
Hoe wordt beoordeeld of sprake is van ‘strafrechtelijke vervolging’ (criminal charge) in de zin van artikel 6 EVRM? (2 punten)
Burgemeester Mitterlân krijgt van zijn ambtenaren het advies toch daadkrachtig op te treden tegen de oproerige Friezen. Hij stelt een noodverordening vast waarin hij de afdeling handhaving van de gemeente de bevoegdheid geeft preventieve wegversperringen te gebruiken om de protestbeweging een halt toe te roepen. Burgemeester Mitterlân publiceert de noodverordening meteen in De Britswerder Bode (de lokale krant). Daags erna keert de rust weer in Britswerd.
Waarom publiceert de burgemeester de noodverordening in De Britswerder Bode? (1,5 punt)
De HEMA in de gemeente Geenhuizen vraagt het college van B&W om een ontheffing voor de zondagsopenstelling. Het college van B&W bericht het warenhuis bij brief dat geen ontheffing nodig is omdat in de gemeente geen beperkte zondagopenstelling geldt.
Kan de brief van het college van B&W worden aangemerkt als een besluit in de zin van artikel 1:3 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb)? (2 punten)
Bij de beantwoording van onderstaande vragen (b t/m d) kunt u ervan uitgaan.....read more
Het toekennen van discretionaire bevoegdheden aan het bestuur heeft ook invloed op de manier waarop de rechter de uitoefening van een discretionaire bevoegdheid door het bestuur toetst. Hoe toetst de rechter de uitoefening door het bestuursorgaan van een discretionaire bevoegdheid? Motiveer uw antwoord in het licht van de scheiding der machten. (3 punten)
Eind 2011 bereikte de gemeente Amsterdam met de plaatselijke afdeling van de Hells Angels overeenstemming over het vertrek van de Hells Angels uit Amsterdam.
In januari 2012 kopen de Hells Angels een perceel in de directe omgeving van een kleine villawijk in de gemeente Haarlem. Eind februari 2012 tekenen het college van burgemeester en wethouders (college van B en W) van Haarlem en de Hells Angels een overeenkomst op grond waarvan de gemeente toezegt mee te zullen werken aan een wijziging van het bestemmingsplan.
Hoe kwalificeert u deze overeenkomst tussen het college van B en W en de Amsterdamse afdeling van de Hells Angels? Motiveer uw antwoord. (2 punten)
In afwachting van de bestemmingsplanwijziging hebben de Hells Angels het perceel alvast in gebruik genomen. Bij brief van 13 februari 2012 bericht het college van
B en W de voorzitter van de Amsterdamse afdeling van de Hells Angels dat het illegale gebruik van het perceel – in afwachting van de bestemmingsplanwijziging – zal worden gedoogd. Zoals u weet, is een gedoogbeslissing eigenlijk geen besluit in de zin van artikel 1:3 Awb.
Waarom heeft de bestuursrechter in zijn jurisprudentie een gedoogbeslissing gelijk gesteld met een besluit in de zin van artikel 1:3 Awb? (1,5 punt)
De bewoners van de villawijk hebben zich begin februari 2012 verenigd in de Stichting ‘Houd onze buurt Hells Angels-vrij’. De Stichting behartigt de belangen van de villawijkbewoners. De Stichting wil bezwaar maken tegen de gedoogbeslissing.
Is de Stichting belanghebbende in de zin van de Awb bij de gedoogbeslissing? (2,5 punt)
Op 23 maart 2011 heeft het College bescherming persoonsgegevens (Cbp) aan Google een last onder dwangsom opgelegd op grond van artikel 65 van de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp). Volgens het Cbp heeft Google met street view auto’s in strijd met artikel 7 Wbp op grote schaal persoonsgegevens verwerkt. Het bezwaarschrift van Google tegen het besluit van het Cbp wordt door het Cbp ongegrond verklaard.
Welke rechtsbescherming staat er hierna nog open voor Google? Beschrijf de rechtsgang tot in hoogste instantie. (2 punten)
Uit de Algemene wet bestuursrecht (Awb) volgt dat de appellant met zijn beroepschrift in beginsel de omvang van het geding bepaalt. Maar ook de bestuursrechter heeft op grond van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) invloed op de omvang van het geding.
Op welke twee manieren heeft de bestuursrechter invloed? Motiveer uw antwoord. (2 punten)
Simone de Jong verdient.....read more
Noem twee verschillen tussen beleidsregels en algemeen verbindende voorschriften. (2 punten)
In de bestuursrechtelijke literatuur wordt vaak gesproken over het ‘strategisch besluitbegrip’ .
Wat wordt hieronder verstaan en wat is de ratio achter dit fenomeen? (2 punten)
Geef twee voorbeelden uit de jurisprudentie waarin de rechter het besluitbegrip strategisch heeft toegepast. (2 punten)
Max. 2 punten te behalen voor het noemen van onderstaande elementen:
Beleidsregels zijn gebaseerd op een bestuursbevoegdheid (0,5 punt); algemeen verbindende voorschriften (avv’s) zijn gebaseerd op een regelgevende bevoegdheid (0,5 punt).
EN/OF
Van beleidsregels kan – en moet soms zelfs – het bestuur afwijken: de zogenaamde inherente afwijkingsbevoegdheid, zie artikel 4:84 Awb. (0,5 punt); van avv mag alleen worden afgeweken als de avv daar zelf een ontsnappingsclausule voor bieden (0,5 punt).
EN/OF
Beleidsregels hebben in beginsel interne werking (0,5 punt); avv’s hebben externe werking (0,5 punt).
EN/OF
Gepubliceerde beleidsregels kunnen burgers geen verplichtingen opleggen. Aan gepubliceerde beleidsregels kunnen burgers wel rechten ontlenen (beperkte externe werking) (0,5 punt); avv’s kunnen burgers zowel rechten als verplichtingen opleggen (0,5 punt).
EN/OF
HR 28 maart 1990 (Leidraad Administratieve Boeten) (0,5 punt).
Hieronder wordt verstaan de neiging van de wetgever en/of de bestuursrechter om de definitie van besluit in artikel 1:3, lid 1, Awb uit te breiden (of te beperken) (1 punt).
Ratio: met het oog op de wenselijkheid van rechtsbescherming door de bestuursrechter. (1 punt).
Max. 2 punten te behalen voor het noemen van twee goede voorbeelden:
Afdeling bestuursrechtspraak Raad van State (ABRvS) 6 mei 1997 (Van Vlodrop): het zelfstandig schadebesluit (1 punt).
OF
ABRvS 19 juni 2000 (Bestuurlijk rechtsoordeel) (1 punt).
OF
ABRvS 15 april 1994 (Gedoogverklaring Mariekerke) (1 punt).
Artikel 89, eerste lid, van de Grondwet geeft de regering in beginsel een ruime bevoegdheid om zogenoemde zelfstandige algemene maatregelen van bestuur vast te stellen.
Waarom staan zelfstandige algemene maatregelen van bestuur desalniettemin op gespannen voet met het legaliteitsbeginsel? (3 punten)
In de afgelopen jaren is er diverse malen de nodige politieke discussie geweest over de staatsrechtelijke positie van zelfstandige bestuursorganen (hierna: ‘zbo’s’).
Waarom zijn zbo’s vanuit staatsrechtelijk perspectief omstreden? (2,5 punt)
In 2006 is de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen (hierna: ‘Kaderwet zbo’s’) in werking getreden. In deze Kaderwet zbo’s zijn onder meer drie verschillende vormen van bestuurlijk toezicht met betrekking tot beslissingen van zbo’s te herkennen. Welke zijn dit? (3 punten)
Anna wil vanaf juni 2011 zes maanden vrijwilligerswerk doen in Bolivia. Bijna 65% van de bewoners van Bolivia leeft onder de armoedegrens en Anna wil zich voor deze groep graag nuttig maken. Zij dient daarom een aanvraag in bij de Nederlandse Stichting ‘Samen sterker’ (hierna: ‘de Stichting’) die vrijwilligers uitzendt naar onder meer de hoofdstad La Paz.
De Stichting blijkt een gezamenlijk initiatief te zijn van de minister van Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking en de minister van Onderwijs en Media. Zij hebben de Stichting in het leven geroepen om enerzijds jongeren aan maatschappelijke stages te helpen en hen te stimuleren internationale ervaring op te doen en om anderzijds meer en kleinschaliger aan ontwikkelingssamenwerking te doen.
Het bestuur van de Stichting stelt zelf de criteria vast op basis waarvan het aanvragen beoordeelt. De uitgaven van de Stichting worden compleet gedekt uit geld dat afkomstig is van de begroting van beide ministeries.
Anna’s aanvraag voor een maatschappelijke stage wordt gehonoreerd: het bestuur van de Stichting stelt Anna per brief EUR 50,- per maand aan zakgeld ter beschikking. Eveneens heeft Anna recht op kost en inwoning, ziektekosten en een basiscursus Spaans. Anna vindt haar zakgeld (EUR 50,- per maand) echter erg laag en vraagt zich af of het bestuur van de Stichting een bestuursorgaan in de zin van de Algemene wet bestuursrecht (hierna: ‘Awb’) is zodat ze tegen de beslissing van de Stichting bezwaar kan maken ex artikel 7:1 van de Awb.
Geef gemotiveerd aan of het bestuur van de Stichting een bestuursorgaan is in de zin van artikel 1:1 Awb. (3,5 punt)
Ter voorbereiding op haar vertrek moet Anna een nieuw paspoort aanvragen. Omdat Anna ingeschreven staat in Leiden, moet zij op grond van artikel 26, eerste lid, van de Paspoortwet (niet opgenomen in uw wettenbundels) haar aanvraag voor een nieuw paspoort bij de burgemeester van Leiden indienen. Bij aankomst bij de Afdeling burgerzaken in het gemeentehuis in Leiden wordt het Anna duidelijk dat ze niet alleen een pasfoto nodig heeft maar dat er ook vingerafdrukken moeten worden gemaakt die in een.....read more
In deze bundel worden o.a. samenvattingen, oefententamens en collegeaantekeningen gedeeld voor het vak Bestuursrecht voor de opleiding rechten, jaar 2 aan de Universiteit Leiden.
Voor een compleet overzicht van de door JoHo aangeboden samenvattingen & studiehulp en de beschikbare geprinte samenvattingen voor dit vak ga je naar Rechten Leiden: Bachelor en Master UL - Samenvattingen en studiehulp
Waag jij binnenkort de sprong naar het buitenland? Verzeker jezelf van een goede ervaring met de JoHo Special ISIS verzekering
There are several ways to navigate the large amount of summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter.
Do you want to share your summaries with JoHo WorldSupporter and its visitors?
Field of study
Add new contribution