Samenvattingen: de beste wetenschappelijke artikelen voor positieve psychologie, stress en gezondheid samengevat

In het jaar 2000 pleiten Seligman en Csikszentmihalyi voor een verandering in de psychologie. Volgens hen zou onderzoek zich meer moeten richten op wanneer men optimaal functioneren in plaats van op disfunctioneren. Dit was de start van de positieve psychologie. Sindsdien zijn er meer dan 18.000 wetenschappelijke artikelen geschreven en wordt positieve psychologie toegepast in het kader van werk, sport, onderwijs en in de gezondheidszorg.

Wat is welbevinden?

Positieve psychologie is een wetenschap die onderzoek doet naar welbevinden en optimaal functioneren. Maar wat is nu eigenlijk welbevinden? Ook de World Health Organizaton (WHO) beschrijft gezondheid op positieve wijze: ‘een staat van welzijn waarin een individu zijn eigen mogelijkheden realiseert, kan omgaan met de normale stress van het leven, productief kan zijn en een bijdrage kan leveren aan zijn gemeenschap’. Daarbij maken zij onderscheid tussen: emotioneel welbevinden, psychologisch welbevinden en sociaal welbevinden.

Emotioneel welbevinden bevat volgens Diener: aanwezigheid van positieve gevoelens, afwezigheid van negatieve gevoelens en tevredenheid over het eigen leven. Socioloog Veenhoven heeft met zijn bibliografie ‘World Database of Happiness’ een grote rol gespeeld in onderzoek naar geluk. Hij haalt hierin bijvoorbeeld aan dat landen waar er meer respect is voor de rechten van de mens, er een meer individualistische cultuur heerst en er een grote bruto nationaal product, meer emotioneel welbevinden ervaren. Ook huwelijk, opleiding, werk en lichamelijke gezondheid hangen met het begrip samen. Maar ook individuele verschillen zijn van belang. Neuroticisme blijkt bijvoorbeeld sterk negatief samen te hangen met tevredenheid over het leven, in tegenstelling tot extraversie. Diener en Chan concludeerden in hun studie dat mensen met een hoger emotioneel welbevinden ook daadwerkelijk langer leven. Ander onderzoek vond dat emotioneel welbevinden het herstel van mensen met een lichamelijke aandoening positief beïnvloedde. Daarentegen is er ook kritiek op het onderzoek naar emotioneel welbevinden; geluk en tevredenheid geven namelijk niet veel informatie over hoe iemand zich uiteindelijk ontwikkelt.

De WHO omschrijft psychologisch welbevinden ook wel als zelfrealisatie, het functioneren volgens normatieve psychologische standaarden. Het gaat dus niet alleen om een plezierig leven maar of het gaat om een goed leven vanuit psychologisch perspectief. Ryff bestudeerde het werk van levenslooppsychologen, humanistisch psychologen en klinisch psychologen om uiteindelijk te achterhalen dat zes criteria essentieel zijn in het streven om het eigen potentieel te realiseren: doelgerichtheid, persoonlijke groei, autonomie, omgevingsbeheersing (het gevoel hebben aan de eisen van de omgeving te voldoen), zelfacceptatie en positieve relaties. Ryff ontwikkelde een meetinstrument om deze dimensies te meten. Psychologisch welbevinden wordt gerelateerd aan leeftijd, geslacht, sociaal economische status en etniciteit. Ouderen scoren bijvoorbeeld meestal hoger op de schaal voor autonomie en omgevingsbeheersing. Zij scoren lager op persoonlijke groei en doelgerichtheid. Een hogere sociaal economische status hangt samen met een hoger psychologisch welbevinden op alle dimensies.

Sociaal welbevinden kan worden beschreven als de evaluatie van het optimale sociale functioneren in de maatschappij. Keyes kwam tot de conclusie dat sociaaleconomische status en sociaal-maatschappelijke activiteiten een samenhang hebben met sociaal welbevinden.

Hoe verhoudt welbevinden zich tot psychische klachten/stoornissen?

Keyes deed onderzoek en concludeerde dat een hogere score op welbevinden samengaat met minder psychische klachten en andersom. Maar deze relatie was niet perfect.  Anderen concludeerden dat er een samenhang is tussen welbevinden en het gebruik maken van gezondheidszorg en productiviteit op werk. Daarbij is er door onderzoek aangetoond dat welbevinden een beschermende factor is voor psychopathologie. Het investeren in welbevinden zou dus veel impact kunnen hebben op de gehele bevolking.

Er zijn verschillende meningen over hoe de relatie is tussen de componenten van welbevinden. Er wordt bijvoorbeeld gedacht dat geluk geen goede indicator is voor een goed leven. Aan de andere kant is er de mening dat de componenten niet zinvol van elkaar te scheiden zijn. Daar tussen in zit de zelfdeterminatietheorie van Ryan en Deci. Zij stellen dat geluk een gevolg is van zelfrealisatie. Emotioneel welbevinden is dus een uiting van een gezonde persoonlijkheid die volgt uit psychologisch en sociaal welbevinden.

De broaden-and-build thoerie van Fredrickson stelt juist dat positieve emoties leiden tot optimaal functioneren. Boosheid roept bijvoorbeeld een aanval op, angst roept een vluchtreactie op. Positieve emoties brengen juist verbreding van aandacht, cognitie en handelen. Dit is het broaden-effect. Positieve emoties dragen ook bij aan het opbouwen van (sociale) hulpbronnen, het build-effect.

Tijdens een experimentele studie van Fredrickson werd ontdekt dat mensen die zes weken ‘loving-kindness meditation’ volgden vergeleken een controlegroep meer fysieke hulpbronnen, cognitieve hulpbronnen, psychologische hulpbronnen, en sociale hulpbronnen hadden gekregen. Na vijftien maanden waren deze effecten nog steeds behouden. Dit werd verklaard door de toename van positieve gevoelens.

De componenten van welbevinden beïnvloeden elkaar wederzijds volgens de verschillende theorieën en daarom ziet de positieve psychologie als een multidimensionaal construct. Als iemand een hoge mate van welbevinden op alle componenten ervaart, dan is er sprake van ‘floreren’ (flourishing).

Flourishing is noodzaak voor de maatschappij omdat welbevinden onderdeel is voor een goed functionerende economie. Ook het politieke beleid erkent het belang van welbevinden, zowel in binnen- en buitenland. Welbevinden is daarnaast cruciaal voor het individu, door zijn bijdrage aan veerkracht. Op verschillende niveaus worden interventies gebruikt die gebaseerd zijn op de positieve psychologie. Op macroniveau is de politiek bezig met het ondersteunen in welbevinden en op mesoniveau worden op werk of op school interventies gebruikt.

Op microniveau worden interventies ingezet gericht op het versterken van competenties. Seligman heeft verschillende kortdurende interventies ontwikkeld die onder begeleiding van een psycholoog of als zelfhulp kunnen worden ingezet (bijv. je sterke kanten inzetten, drie positieve dingen, het grafschrift, dankbaarheid uiten, actief reageren en genieten).

Sin en Lyubomirksy vonden middels een meta-analyse dat deze interventies welbevinden verbeterden en depressieve klachten verminderden. Een andere studie vond vergelijkende resultaten. Er kan geconcludeerd worden dat eenvoudige interventies een positieve invloed hebben op welbevinden maar dat er betere onderzoeken nodig zijn om dit verder uit te wijzen.

Onderzoek zou zich in de toekomst kunnen richten op de consequenties van de aan- of afwezigheid van flourishing, op het ontwikkelingen van interventies die welbevinden en flourishing als doel hebben en welke interventies voor wie op welk moment het beste werken.

Wat kan er geconcludeerd worden?

Onderzoek en interventies zouden zich meer kunnen richten op het welbevinden van de mens in plaats van op deficiënties en stoornissen. Het behandelen van stoornissen leidt namelijk niet direct tot meer welbevinden. Positieve psychologie kan een bijdrage leveren aan de mogelijkheid en variatie in het werk van psychologen. Er wordt dan rekening gehouden met krachten en klachten. Het doel van positieve psychologie is niet om enkel nog positieve ervaringen te hebben. Negatieve ervaringen horen bij het leven. Op een goede manier omgaan met tegenslagen kan bijdragen aan groei. Voorbeelden van positieve psychologie zijn ‘mindfulness’, ‘acceptance and commitment therapy’ en ‘existentiële psychotherapie’. Positieve psychologie gaat er in de kern vanuit dat foleren ligt in het ontdekken, waarderen en ontwikkelen van iemands sterke kanten, in plaats van het minimaliseren van problemen.

Waar gaat dit artikel over?

Er is steeds meer wetenschappelijke aandacht voor het fenomeen genaamd Mental Time Travel (MTT). Mental Time Travel gaat over het vermogen van mensen om zichzelf mentaal te voor te stellen in het verleden of in de toekomst. Het vermogen om gebeurtenissen uit het verleden te kunnen herleven wordt episodisch geheugen genoemd. Het vermogen om het zelf in de toekomst te kunnen projecteren wordt episodisch toekomst-denken genoemd. Beide processen vereisen autonoëtisch bewustzijn. Autonoëtisch bewustzijn betreft een vorm van zelfkennis in samenhang met het bewustzijn en de kennis van persoonlijke ervaringen. Niet alle gebeurtenissen zijn autonoëtisch. Iemand kan weten dat er iets is gebeurd, zonder dat hij of zij daar een herinnering aan heeft, zoals iemand zijn of haar geboorte. Het betreft dus de subjectieve herbeleving van een gebeurtenis uit het verleden, of de verwachte beleving in de toekomst.

Wat zijn de voordelen van mentale time travel?

Dankzij mentale time travel kunnen mensen zich voorbereiden op toekomstige situaties en zijn zij meer flexibel. Tevens geeft het hun tijd om hun gedrag te voorspellen en te overdenken, wat impulsief en opportunistisch gedrag tegenwerkt. Onderzoek heeft positief toekomstig denken gerelateerd aan subjectief welzijn en een groter sociaal netwerk. Tevens zijn er correlaties gevonden tussen positieve mentale toekomstverwachtingen en hogere motivatie, inzet en prestaties.

En hoe zit het met negatief toekomstig denken?

Negatieve toekomstverwachtingen hebben niet altijd negatieve effecten. Het anticiperen van negatieve gebeurtenissen kan hun impact verminderen. De onderzoeken tot nog toe zijn echter altijd correlationeel van aard. Daarom is deze studie uitgevoerd, om wél conclusies te kunnen trekken.

Wat zijn de bevindingen?

Participanten die elke dag neutrale of negatieve toekomstige gebeurtenissen voorstelden vertoonden geen toename in geluksgevoelens. De participanten die dagelijks aan positieve toekomstige gebeurtenissen dachten lieten wel een toename zien in hun geluksgevoelens. Dankzij de methodologie van dit onderzoek wijst dit op een causale relatie.

Waar kan toekomstig onderzoek zich op richten?

Een interessant resultaat is dat er een toename in geluksgevoelens te zien is in de negatieve conditie. Een mogelijke verklaring daarvoor is dat de negatieve verwachte gebeurtenissen van deze participanten uiteindelijk niet plaatsvonden en dat zij zich daardoor gelukkiger voelden. De impact van verwachte gebeurtenissen die uiteindelijk niet plaatsvinden is een interessant onderwerp van onderzoek.

Negatieve emotie en verlengde stress

Uit onderzoek is gebleken dat bij negatieve emoties de verhoogde hartslag langer aanwezig blijft als de emotie al weg is. Bij positieve emoties wat er geen verhoogde hartslag aanwezig na de emotie. Aurousal heeft effect op de mate van lichamelijke respons en de valentie, negatief of positief, heeft effect op een eventueel verlengde respons. Bij negatieve emoties blijft de lichamelijke reactie langer, door de gedachtes over de stressor. Gedachtes over de stressor worden cognitieve representatie van de stressor genoemd. Voorbeelden hiervan zijn je zorgen maken, piekeren en catastroferen. Wanneer het affectieve deel van de emotie al weg is, blijft het cognitieve deel door middel van je zorgen maken langer aanwezig. De doorgaande cognitieve representaties van negatieve emotionele informatie worden perseverative emotional cognition of perseverative cognition (cognitieve perseveratie) genoemd.

Zorgen maken, een menselijke eigenschap

cognitieve perseveratie heeft een belangrijke rol in het veroorzaken en onderhouden van angststoornissen, post traumatische stress stoornis en obsessieve compulsieve stoornis. Je veel zorgen maken kan ook leiden tot somatoforme stoornissen. Het verschil tussen andere dieren en mensen is dat mensen na kunnen denken over het verleden en de toekomst. Dit kan handig zijn voor leerprocessen en voor het voorbereiden op verschillende toekomstige situaties. Het nadeel aan deze eigenschap is dat mensen stressoren kunnen verlengen door er over na te blijven denken. Andere dieren maken zich geen zorgen. In de menselijke samenleving zijn wel meer chronische stressoren, maar chronische stress lijkt toch vooral te komen door het zorgen maken over de stressor.

Patiënt E. P. had door een virus zijn hippocampus verloren. Hij had geen herinneringen aan het verleden en kon niet nadenken over de toekomst. Doordat hij alleen in het nu leefde, kon hij zich geen zorgen maken en had hij geen last van stress. Waarschijnlijk was hij daardoor altijd erg vrolijk. Het in het nu zijn komt ook terug in meditatie technieken.

Cognitieve perseveratie en fysiologische stress

Volgens de cognitieve perseveratie hypothese hebben representaties van de stressor in het brein de zelfde lichamelijke effecten als de echte stressor. De vroegere reactiviteit hypothese ging ervan uit dat regelmatige en intense cardiovasculaire of hormonale responsen tijdens stress zorgde voor pathogene staten, zoals verlengde verhoogde bloeddruk. Pathogene staten zijn staten die deregulerend of beschadigend zijn voor het lichaam. De meeste stressoren zijn echter te kort aanwezig om een groot effect te hebben. Mensen worden ziek, doordat ze zich voor en na de daadwerkelijke stressor al veel zorgen maken. Dit leidt tot langere tijd van verhoogde hartslag, verlaagd immuun systeem, hoge bloeddruk en hoge adrenaline en cortisol niveaus. Dit is wel een risico voor het krijgen van pathogene staten en ontwikkeling van ziekte. Stressoren zijn geen risico voor de gezondheid zonder cognitieve perseveratie.

De cognitieve perseveratie hypothese is nog vrij nieuw. Veel van het stress onderzoek was gebaseerd op dierstudies. Deze dieren hebben veel minder last van verlengde stress, tenzij ze zich in een continu stressvolle situatie bevinden. Er werd vooral getest met acute stress. Dat dieren niet vooruit en terug kunnen denken zoals mensen dat kunnen, werd pas later bekend. Hierdoor werd de cognitieve perseveratie hypothese dus later opgesteld. Sommige stress onderzoekers zijn het er echter nog niet met dit verschil tussen mensen en andere dieren eens.

Empirisch onderzoek naar cognitieve perseveratie

Volgens het model van de cognitieve perseveratie hypothese kan zowel de stressor als de stress gerelateerde psychologische aanleg (dispositions) door cognitie perseveratie leiden tot verlengde activiteit. De stressor en de aanleg interacteren met elkaar. Dit betekent dat ze elkaars effect kunnen versterken. Aanleg heeft wel een stressor nodig om enig effect te hebben. Zonder aanleg kan een stressor echter wel effect hebben. Cognitieve perseveratie medieert de effecten van de stressor en de aanleg. Cognitieve perseveratie kan ervoor zorgen dat er een verlengde stress respons optreedt, wat kan leiden tot ziekte.

Stressoren en verlengde stress

Veel studies zijn gedaan met acute stress. Er zijn minder studies die gekeken hebben naar de verlengde effecten van stress. Vaak wordt er bij studies naar verlengde stress gekeken naar werk stressoren, niet werk stressoren of prive stressoren en negatieve emotionele episodes die niet gelinkt zijn aan een specifieke stressor. Onder de negatieve emotionele episodes vallen angstgevoelens, woedegevoelens en depressieve gevoelens zonder dat er sprake is van een stoornis. Cardiovasculaire variabelen werden gemeten. In sommige studies werd er langer gemeten dan in andere studies. Sommige studies maten effecten die doorliepen tot dagen na de stressor. Echter werd er in een derde van de werkstress studies geen significant effect gevonden.

Effecten tijdens de slaap

De bovengenoemde stressoren zijn ook gerelateerd aan verlengde verhoogde hartactiviteit en bloeddruk tijdens de slaap. Slaap is bedoeld als een periode om uit te rusten en te herstellen. Deze herstelperiode wordt in gevaar gebracht als de effecten van stress tijdens de slaap doorwerken. Dit kan leiden tot hypertensie, weefselschade en disregulatie van het immuunsysteem, wat een groot risico geeft voor de gezondheid. In onderzoeken naar de effecten van stress op slaap wordt er onderscheidt gemaakt in niet kunnen slapen of een ontregelde slaap hebben. Het gaat hier om de ontregelde slaap. Een onderzoek vond dat het hele slaappatroon verstoord kon worden door mensen te vertellen dat zij de volgende ochtend een presentatie moesten geven. Deze mensen sliepen niet veel korter maar hadden wel een afwijkende EEG en de hartslag en bloeddruk bleven hoog tijdens de slaap. Wanneer er op een stressor geanticipeerd wordt heeft dit dus gevolgen voor de slaap. Mensen kunnen zich tijdens de slaap niet bewust zorgen maken. Wat er dan gebeurd wordt beschreven in hoofdstuk vier.

Persoonlijkheidstrekken gerelateerd aan stress

Emotionele aanleg voor de persoonlijkheidstrekken hostiliteit, angst, depressie en zorgen maken is een risicofactor voor cardiovasculaire ziekte. Mensen die neigen naar angst, hostiliteit, zorgen maken en depressieve gevoelens hebben eerder een continu geactiveerd cardiovasculair systeem. Deze continue activatie gaat zelfs door wanneer de emoties niet aanwezig zijn. Het effect van de emotie blijft waarschijnlijk door cognitieve perseveratie doorgaan.

Lab studies

Om een natuurlijke variant van zorgen maken en ‘woede piekeren’ na te bootsen in een lab wordt aan de participanten gevraagd om zich zorgen te maken zoals ze normaal doen of om zich een woede gevende situatie voor de geest te halen. Als de participanten erna afgeleid werden gingen de fysiologische effecten sneller weg. Wanneer er na de opdracht geen afleiding was, was het herstel van de effecten langzamer. Dit kan komen doordat de participanten dan verder gingen met piekeren of zorgen maken. Uit later onderzoek bleek dat deze zaken niet altijd voor de verlengde effecten zorgen. Dit zou eventueel een andere vorm van cognitieve perseveratie kunnen zijn. Dit wordt besproken in hoofdstuk vier.

Studies buiten het lab

Uit studies buiten het lab bleek ook dat zorgen maken kan leiden tot verlengde fysiologische responsen. Deze studies worden ‘abulatory studies’ of ‘ecological momentary assesments’ genoemd. Hierbij worden er constant metingen gedaan. De metingen kunnen fysiologisch zijn of ze kunnen gevoelens meten. Er wordt statistisch gecorrigeerd voor andere zaken die invloed gehad kunnen hebben op de uitkomst. Verlengde activiteit tijdens de slaap bleek ook door zorgen maken te komen. De resultaten van de studies zijn ondersteunend voor de cognitieve perseveratie hypothese. Zorgen maken medieert de verlengde effecten van stressors op verlengde activiteit.

Zorgen maken en ziekte

Uit onderzoek is gebleken dat mensen die zich veel zorgen maken meer kans hebben op een tweede hartaanval en hartproblemen. Daarnaast kan het ook leiden tot minder erge lichamelijke klachten, zoals nekpijn. Ook hoofdpijn, rugpijn, buikpijn, hoesten en ademhalingsproblemen komen vaker voor. Dit is ook bewijs dat zorgen maken de effecten van stress medieert.

Deze samenvatting is te gebruiken bij hoofdstuk 3 uit de reader ‘Stress, Health and Disease’ Course (Reader) van Jos F. Brosschot, PhD - Health, Medical and Neuropsychology Unit, Institute of Psychology, Leiden University

Artikelsamenvatting bij Stress in Organizations - Sonnentag, Frese (2012).

Stress in organisaties heeft zowel praktische en economische gevolgen. Stress kan leiden tot ziekte. Veel ziekteverzuim is niet goed voor een bedrijf. Op eerder onderzoek over stress in organisaties is veel kritiek geweest op de onderzoeksmethode. Nieuwer onderzoek is verbeterd door het beter operationaliseren van concepten en daardoor betere modellen, meer objectieve metingen van stress, toename van longitudinale studies, toename van het testen van niet-lineaire effecten, gebruik van within-person en andere multilevel designs en groeicurve modellen.

Concepten van stress

Verschillende conceptualisaties van stress

Stimuli voor stress worden als subsets van stimuli die spanning opwekken in de meeste mensen gezien. Het reactie concept richt zich op de fysiologische reactie als bestandsdeel van stress. Het concept van transactie houdt in dat stress voortkomt uit een transactie tussen het individu en de omgeving. Hieronder vallen ook de coping responsen, percepties, verwachtingen en interpretaties. Dit concept is echter nog lastig te meten.

Stressoren

Stressoren zijn condities en gebeurtenissen die spanning opwekken. Stressoren kunnen eenmalig, zoals levensgebeurtenissen, of chronisch zijn, zoals dagelijkse problemen. Werk-gerelateerde stressoren zijn in verschillende groepen in te delen. Fysieke stressoren kunnen fysieke werkcondities zijn, zoals geluid en giftige stoffen. Met taak-gerelateerde werk stressoren worden hoge tijdsdruk, te veel werk, hoge complexiteit, monotoon werk en andere zaken die prestatie kunnen tegenwerken. Onder rol stressoren vallen rol conflicten, ambiguïteiten en verwachtingen. Daarnaast zijn er ook sociale stressoren, zoals interacties met supervisors en collega’s. Ook werkschema’s kunnen stressoren zijn. Carrière-gerelateerde stressoren zijn baan onzekerheid en slechte carrière kansen. Ook kunnen er traumatische stressoren zijn. Ongelukken en extreem gevaarlijke activiteiten zijn hier voorbeelden van. Tot slot kunnen veranderingen binnen de organisatie ook als stressor gezien worden.

Voor rol stressoren is ondersteuning gevonden in onderzoek naar de rol theorie. De actie theorie deelt stressoren in op basis van hoe ze de regulatie van doelgerichte actie verstoren. Er zijn regulatie obstakels, onzekerheden en overbelasting. Er zijn ook verschillende benaderingen van stressoren. Stressoren kunnen benaderd worden als dreiging of als uitdaging. Onder uitdagingen valt bijvoorbeeld tijdsdruk en onder dreigingen sociale conflicten. Uitdagingen en dreigingen hebben hetzelfde effect op gezondheid. Echter hebben uitdagingen een positief effect op prestatie.

Binnen het onderzoek focust de subjectieve benadering op de percepties van degene met een bepaalde baan. De objectieve benadering focust op de zaken die niet gerelateerd zijn aan de percepties van de persoon.

Reacties op stress

Er bestaat een acute stress reactie en een lange stress reactie. Stress responsen hebben invloed op het cardiovasculaire systeem. Mensen met een baan met veel spanning hebben een hogere bloeddruk dan mensen met andere banen. De stress respons heeft ook effect op hormonen, zoals adrenaline en cortisol. Met name bij stressvolle situaties waarbij er sprake is van dreiging van zelfevaluatie en lage controleerbaarheid treden verhoogde cortisol levels op. De stressreacties kunnen helpen om meer inspanning te kunnen leveren voor de taak. Wanneer de stress respons herhaaldelijk optreedt of lang doorgaat is er kan op ziekte. Bij deze vormen van stressreacties kan ook het immuun systeem verslechteren. Negatieve affectieve staten zijn ook gerelateerd aan stres. Uit onderzoek is gebleken dat stressvolle werksituaties leiden tot een verhoogd niveau van depressieve symptomen, burn-out klachten en andere stressklachten. Op gedragsniveau kan stress ook effect hebben. Zo kan de aandacht, het werkgeheugen en de betrokkenheid bij de organisatie verminderd worden en is er meer kans op een verandering van baan. De prestatie kan hierdoor minder worden, maar dit wordt vaak opgevangen doordat mensen bij een stressor meer inspanning gaan leveren. Interpersoonlijke agressie en onveiligheden zijn stressoren die meer gevolgen hebben. Ook buiten het werk kan werkstress gevolgen hebben. Adrenaline levels blijven ook na het werk nog verhoogd na een stressvolle dag. Dit kan effect hebben op het privéleven, relaties en opvoeding.

Theorieën over Werkstress

Modellen van de stress respons

Het transactionele stress model

Volgens lazarus en Folkman hebben cognitieve benaderingen een grote rol in het stress process. Er zijn primaire en secundaire benaderingen. Bij primaire benadering worden ervaringen in gedeeld in de groepen irrelevant, goedaardig of stressvol. Bij de groep stressvol horen schade, verlies, dreiging en uitdaging. Bij de secundaire benadering evalueert een persoon wat er gedaan kan worden met de stressvolle ervaring oftewel wat de coping opties zijn. Voor meer begrip zou er volgens deze theorie meer intra-individueel onderzoek gedaan moeten worden.

Het cybernetic model

Het cybernetic model gaat ervanuit dat stress ontstaat door een verschil tussen de perceptie van een persoon en de verlangens van een persoon. De perceptie kan beïnvloed worden door de fysieke en de sociale omgeving, persoonlijke karakteristieken en cognitieve info. Stress beïnvloed de uitkomsten voor het welzijn en de coping inspanning van de persoon. De invloed kan aangepast worden door de duur van de stress en hoe belangrijk het is voor de persoon. Coping beïnvloed het individu, de situatie en duratie. Een voor het maken van een schaal voor coping is gebruik gemaakt van dit onderzoek. Het model zelf is echter lastig te onderzoeken.

Modellen over de relatie tussen stressvolle situaties en spanning

De person-environment fit theorie

Deze theorie gaat ervanuit dat stress ontstaat door een mismatch tussen de individu en de omgeving. Bij deze theorie komt stress dus zowel door de omgeving als de persoon. Het eerste mismatch type is dat tussen de vraag van de omgeving en de competenties van de persoon. Het tweede type houdt de mismatch tussen de behoefte van de persoon en de aanvoer van de omgeving in. De matches kunnen objectief zijn, maar ook subjectief. Bij subjectief gaat het over de percepties van de persoon over de eerder genoemde zaken. Er is bewijs gevonden dat de mismatch tussen individu en omgeving kan leiden tot spanningssymptomen.

Het job demand-control model

Bij het job demand control model wordt er rekening gehouden met de vraag van het werk en de mate van beslissingsmogelijkheid of controle. De combinatie van hoge vraag van het werk en lage controle geeft de hoogste spanning of stress. Volgens Demerouti en collega’s kunnen bronnen als feedback, beloning, participatie en support van supervisors een bufferend effect hebben op de veroorzaakte stress. Volgens Jonge en Dormann is er een triple- match principe. Dit houdt in dat buffers effectiever zijn voor gelijke effecten van stressoren. Bijvoorbeeld een cognitieve buffer voor cognitieve stressoren.

Het vitamine model

Dit model gaat ervanuit dat sommige positieve karakteristieken van het werk kunnen leiden tot een beter welzijn. Dit effect kan op een bepaald moment echter niet meer toenemen, net als het effect van vitamine C op het lichaam. Andere werk karakteristieken kunnen het welzijn laten toenemen, maar wanneer de karakteristieken teveel toenemen, neemt het welzijn weer af. Eenzelfde effect ziet men bij vitamine D op het lichaam.

Het effort-reward Imbalance Model

Dit model is een variant op het persoon en omgeving model. In dit model wordt het verschil tussen de inspanningen voor het werk en de gekregen beloningen bekeken. Wanneer er sprake is van hoge inspanningen en lage beloningen zorgt dit voor stress. Uit onderzoek is bewijs gevonden voor het model. Ook is er gevonden dat de slechte combinatie leidt tot gezondheidsrisico.

Empirisch onderzoek en bewijs

Effect op gezondheid

Uit metingen met objectieve stressoren is gebleken dat werkstress gerelateerd is aan slechte gezondheid en verminderd welzijn. De correlaties die gevonden zijn bij self-reports zijn groter, maar deze geven geen causaliteit aan. Bij longitudinale studies kunnen een aantal alternatieve interpretaties worden uitgesloten. Uit 50% van de longitudinale studies vonden een significante relatie tussen werk stressoren en spanningen voor een aantal stressoren. Er zijn meer significante effecten gevonden van werk stressoren op spanning dan van spanning op werk stressoren. Werk stressoren veroorzaken dus eerder spanning dan andersom. Uit deze onderzoeken is nog geen zeker verband gevonden tussen werk stressoren en gezondheid en welzijn. Dit kan komen door de aanwezigheid van moderator variabelen. Ook kan de reactie op een werk stressor verschillen per persoon.

Moderators

Stressoren hebben niet altijd een negatief effect op een persoon. Dit kan komen door beschikbare resources of hulpmiddelen, die als een buffer oftewel moderator dienen. Er zijn resources die met het werk te maken en resources die met het individu te maken hebben.

Een van de werk-gerelateerde resources is job control. Dit houdt de kans die de werknemer heeft om invloed uit te oefenen op activiteiten die in relatie staan tot een doel van hogere orde in. Controle houdt in dat de persoon iets kan doen aan de stressor.

Sociale support en werkgroep factoren kunnen ook resources zijn. Sociale support is belangrijk voor het beschermen van gezondheid en welzijn. Onder sociale support vallen emotionele, informationele en instrumentele support. Sociale support is vooral behulpzaam als het overeenkomt met de behoeften en de support ook wederkerig is. Soms kan sociale support echter ook negatieve effecten hebben. Wanneer er gewerkt wordt in een groep kan dit ook bufferend werken. Dit kan door groep cohesie, autonomie van de groep, goede team klimaten, psychologische veiligheid, collectieve doeltreffendheid en emotionele besmetting. Dit laatste houdt in dat een gemoedstoestand door leden van de groep kan worden overgedragen naar andere leden. Dit kan zowel positief als negatief uitvallen.

Ook coping stijlen kunnen als resource gezien worden. Coping is de manier waarop men met een situatie omgaat, zowel cognitief als gedragsmatig. Oplossingsgerichte coping is gericht op het veranderen van de stressor, de omgeving of iemands eigen gedrag. Emotioneel gerichte coping is gericht op besturen van cognities en emoties. Probleemgerichte coping is gerelateerd aan een positieve uitkomst op gezondheid en emotioneel gerichte coping aan een negatieve uitkomst. Emotioneel gericht is vooral negatief bij vermijdingsgedrag. Het positieve effect van probleem gericht bleek uit onderzoek niet op te gaan, wanneer de controle over de situatie laag was.

Core self-evaluations zouden ook een moderator kunnen zijn. Interne locus van controle, hoog zelfvertrouwen, hoge self-efficacy en emotionele stabiliteit zijn negatief gerelateerd aan spanningssymptomen. Echter is er hier nog niet veel bewijs voor.

Het herstel proces na een stressvolle ervaring is ook van belang. Het heeft een positief effect, wanneer mensen na de stress ervaring goed kunnen ontspannen in hun vrije tijd.

Eventuele andere moderatoren zouden persoonlijkheden met competitiviteit, hostiliteit en ongeduldigheid, grofheid en een gevoel van coherentie kunnen zijn. Voor alle bovenstaande moderatoren geldt dat het lastig is om hun effecten te onderzoeken. Over het algemeen hebben resources een positief effect op gezondheid en welzijn.

Effecten van stress op prestatie

Stress in organisaties kan naast het welzijn van de werknemers ook de prestatie beïnvloeden. Prestaties houden de acties van een individu in die van belang zijn voor de doelen van de organisatie. Taak prestatie gaat over het technisch goed uitvoeren van het werk. Contextuele prestatie gaat niet direct over de technische uitvoering, maar over de support van de sociale, psychologische en organisatorische omgeving. Er kan aangenomen worden dat stressoren prestatie negatief beïnvloeden. De stressor kan direct een belemmering zijn voor de prestatie, maar ook indirect door de gevolgen, zoals verminderde aandacht en werkgeheugen. Dit laatste kan negatieve gevolgen hebben voor snelheid en nauwkeurigheid en het beslissingsproces. Stressoren hebben niet altijd een negatieve invloed op prestatie. Wanneer de stressor als een uitdaging in plaats van als een dreiging gezien wordt, is in een paar onderzoeken gevonden dat de prestatie verbeterd. Werkstress kan ook organisatorisch burgerschap gedrag beïnvloeden. Rol conflict heeft zelfs een groter negatief effect hierop dan op prestatie. Bij rol ambiguïteit is dit andersom. Lage satisfactie met het werk is een mediator tussen werkstress en lage niveaus van organisatorisch burgerschap gedrag.

Effecten van stress op andere organisatorische factoren

Werkstress kan ook leiden tot contraproductief werkgedrag. Hieronder vallen destructieve gedragingen zoals agressie en sabotage. Daarnaast kan werkstress ook leiden tot verminderde betrokkenheid bij de organisatie. Voor causaliteit hiervan is echter nog niet veel bewijs. Absentie blijkt uit onderzoek gerelateerd te zijn aan spanning en slechte fysieke en psychologische condities. Echter is het niet duidelijk of werkstressoren een direct effect hebben op absentie. Betrokkenheid zou hierbij ook een rol kunnen spelen. Wanneer rekening gehouden wordt met het effort-reward imbalance model leiden ongunstige situaties wel tot absentie. Tot slot kunnen werkstressoren ook leiden tot neigingen naar ontslag en het zoeken naar een andere baan. Met name bedreigende stressoren kunnen leiden tot daadwerkelijke verandering van baan. Ook de manier van waarnemen van stressoren speelt hierbij een rol. Bovengenoemde factoren zijn ongunstig voor een organisatie.

Stress Interventies

Vermindering van stress

Voor stress reductie bij individuele stressoren wordt gezorgd door stress management programma’s. Men krijgt inzicht in het feit dat ze over bepaalde zaken op werk controle hebben. De reductie van organisatorische stressoren kan op veel verschillende manieren. Zo kan voor een prettigere werkomgeving gezorgd worden en kunnen werkuren verminderd worden. Stress reductie kan echter ook leiden tot vermindering van uitdaging, daarom is het belangrijk dat ook resources vergroot worden.

Resources vergroten

In stress management programma’s kan ook gewerkt worden aan de vergroting van zowel individuele als organisatorische resources. Coping vaardigheden, overtuigingen over het eigen kunnen (efficacy beliefs) en individuele competenties zijn resources die op individueel gebied vergroot kunnen worden. Op organisatorisch gebied kan er gericht worden op het verhogen van werkcontrole en participatie van werknemers in het beslissingsproces. Ook sociale support is een resource voor het verminderen van stress. Een goede supervisor is bijvoorbeeld belangrijk.

Vermindering van spanning

Spanningsreductie programma’s die gericht zijn op het individu worden veel gebruikt en lijken positieve effecten te hebben. Bij deze programma’s wordt er gefocust op het interpreteren van een situatie als een uitdaging in plaats van iets stressvols, het verbeteren van de coping strategieën en het verminderen van stress door relaxatie technieken. Cognitieve gedragstechnieken en relaxatie technieken worden veel toegepast. Voorbeelden van therapieën die helpen om rationele zelf instructies te gebruiken zijn rational-emotive therapie en stress inoculation training. Op organisatorisch niveau kan er gebruik gemaakt worden van het inlassen van rustperiodes. Rustperiodes kunnen relaxatie, meditatie, of een rust of slaap momentje bevatten.

Veranderingen in levensstijl

Op individueel gebied kan de levensstijl aangepast worden door bevordering van het dieet, meer gezond leven, en genoeg lichamelijke beweging. Werknemers assistentie programma’s pakken vaak alcoholisme en andere verslavingen aan, maar ook stress management en beweging kunnen meegenomen worden. Bijna elke dag ontbijten, bijna niet tussen maaltijden door eten, op gezond gewicht zijn, niet roken, weinig drinken en regelmatige beweging zijn gewoontes die een zeer positief effect hebben op de gezondheid. Op organisatorisch gebied kan het gebruik van de trap en de fiets gestimuleerd worden.

In de ICD 10 wordt somatisatie gedefinieerd als het constant presenteren van symptomen die onderzocht moeten worden. Voor deze symptomen is geen fysieke basis te vinden. Er is geen medische verklaring voor te vinden. De meest voorkomende klachten zijn pijn in de spieren, pseudoneurologie en vage onspecifieke gastro-intestinale problemen. Onder pseudoneurologie vallen vermoeidheid, slaap problemen en veranderingen in de gemoedstoestand. De klachten komen onder de bevolking veel voor, maar er zijn er slechts enkelen die er daadwerkelijk noemenswaardig (4-13%). De klachten zorgen voor veel ziekte dagen en bezoek aan de dokter. Aan de klachten worden deze tijd weleens diagnoses als burn-out, stress, prikkelbare darm syndroom gegeven. Hoe precies de juiste diagnoses gesteld worden is nog onduidelijk.

Sensitisatie

Het artikel suggereert dat de klachten gebaseerd zijn op sensaties van wat gewoonlijk normale fysiologische processen zijn. Bij sommige mensen worden de klachten condities die niet getolereerd kunnen worden. Het onderliggende psychologische mechanisme dat de verschillen in het tolereren en accepteren van veel voorkomende gezondheidsklachten zou sensitisatie kunnen zijn. Sensitisatie houdt in dat herhaaldelijke stimulatie kan leiden tot een verhoogde respons. Dit is het tegenovergestelde van habituatie, waarbij het leidt tot en verminderde respons. Sensitisatie kan zowel op cel niveau als op psychologisch en interpersoonlijk niveau voorkomen. In het limbisch systeem wordt ook de drempelwaarde steeds lager. Sensitisatie kan op hogere niveaus leiden tot verhoogde aandacht en cognitieve bias. Bij mensen met prikkerbare darm syndroom is gebleken dat zij inderdaad een lagere drempelwaarde hebben voor sensaties uit de ingewanden. Sensitisatie kan worden veroorzaakt door sterke onvoorspelbare stimulatie. Wanneer er sprake is van hoge stress niveaus is het effect op sensitisatie groter.

Cognitieve emotionele sensitisatie

Sensitisatie op hoge cognitieve niveaus lijkt op aandacht bias (attentional bias) of cognitieve bias. Dit wordt ook wel cognitieve emotionele sensatie genoemd. Alle aandacht wordt naar de informatie getrokken die zaken bevat waarover de persoon zich zorgen maakt. Angstige personen geven bijvoorbeeld voorrang aan het cognitief verwerken van angst-gerelateerde informatie.

Cognitieve activatie theorie

De stress respons hangt af van informatie die eerder geleerd is. Volgens de cognitieve activatie theorie slaat het brein relaties tussen stimuli of responsen en de uitkomst ervan. Het eerste is klassieke conditionering en het tweede instrumentele conditionering. Eerdere succes uitkomsten leiden tot positieve verwachtingen en coping. Eerdere faal uitkomsten leiden tot faal verwachtingen. Het niet ervaren van een relatie tussen een handeling en een uitkomst leidt tot een verwachting van hulpeloosheid. Een persoon die geleerd heeft dat alle handelingen tot falen leiden krijt een verwachting van hopeloosheid. Deze laatste twee verwachtingen leiden tot verhoogde stress niveaus en meer kans op pathologie.

Psychologische interventies bij chronische ziekten

In figuur 19.9 op pagina 616 van het artikel wordt een model weergegeven waarin wordt gepoogd om de variëteit aan psychologische interventies bij chronische ziekte structureel weer te geven. Er wordt gekeken naar verschillen wat betreft:

• Interventiedoelen.

• Interventieniveau.

• Interventiemiddel.

De interventiedoelen: de kwaliteit van leven en zelfmanagement

Elke psychologische interventie is gericht op het verbeteren van de kwaliteit van leven en/of het zelfmanagement. Interventies met een primaire focus op de kwaliteit van leven pogen het fysieke, psychologische of sociale welzijn te vergroten. Het doel hierbij is de nadelige gevolgen van de chronische ziekte te minimaliseren. De effecten op de kwaliteit van leven zijn echter gelimiteerd en tijdelijk.

Interventies met een primaire focus op stressmanagement omvatten ontspanningstechnieken en werken met cognitieve herstructurering. De effectiviteit van dit soort interventies is aangetoond voor patiënten met coronaire hartziekten en patiënten met kanker. Nauwkeurige stressmanagementprogramma's kunnen zowel de kwaliteit van leven en de progressie van de chronische ziekte beïnvloeden. Ook de mortaliteit bij kanker en coronaire hartziekten kan met stressmanagement interventies worden beïnvloed.

Bij hypertensie wordt ontspanning als effectieve interventie gezien. Waarom dit zo effectief is, is nog niet bekend. De psychologische en fysieke effecten van stress op het immuunsysteem zijn recent onderwerp geweest van onderzoek.

Sociale vaardigheidstraining en/of assertiviteitstraining hebben als doel sociale angst te verminderen. Ook wordt mensen aangeleerd om disfunctionele reacties in situaties die sociale angst uitlokken te vervangen.

Er bestaan ook palliatieve interventies. Deze interventies zijn erop gericht de kwaliteit van leven te verbeteren middels emotionele ondersteuning. Het doel is stress te verminderen en acceptatie van de ziekte te bespoedigen. Dit soort interventies zijn met name effectief net na de diagnose of wanneer de patiënt terminaal is.

Voorgaande interventietypes hebben betrekking op het verbeteren van de kwaliteit van leven. Daarnaast zijn er ook interventies die zich met name richten op het verbeteren van het zelfmanagement bij patiënten met een chronische ziekte. Het leven met een chronische ziekte vraagt vaak verandering in levensstijl. Daarnaast moet de patiënt medisch advies opvolgen om de ziekteprogressie te verminderen (secundaire preventie) en tevens de consequenties en complicaties terug te dringen (tertiaire preventie).

Ongeveer de helft van de patiënten met een chronische ziekte volgt het medisch advies niet goed op. Het al dan niet opvolgen van medisch advies hangt niet samen met persoonlijke karakteristieken of ziektekarakteristieken. Of mensen medisch advies opvolgen is wel gerelateerd aan de aard van het advies, sociale steun, ziekteperceptie, het begrijpen van het advies en behandelplan en karakteristieken van de relatie tussen de professional en de patiënt.

In interventies met betrekking tot zelfmanagement worden verschillende technieken toegepast:

• Zelfmonitoren en zelfobservatie.

• Doelen stellen.

• Een contract opstellen.

• Shaping (het doel wordt in kleine stapjes uitgeschreven).

• Zelfbeloning.

• Stimuluscontrole.

• Modelling en observationeel leren.

De programma's combineren deze en andere technieken tot een interventie. Voor verschillende chronische ziekten als hypertensie, coronaire hartziekten en astma bestaan dit soort interventies. Dit soort programma's lijken effectiever te zijn dan traditionele gezondheidsprogramma's.

Arborelius (1996) heeft een model opgesteld dat de focus legt op individuele gezondheidsondersteuning bij levensstijlproblematiek. Ze stelde zeven prinicpes op welke hierbij succesvol zijn:

1. Patiëntgecentreerd in plaats van patiëntgericht.

2. Reflectie over het eigen gedrag door de patiënt.

3. Uitvinden wat de readiness to change is van de patiënt.

4. Voorzien in neutrale kennis in plaats van oordelen.

5. De focus ligt op gedrag in plaats van het geven van informatie.

6. De gezondheidsgedachten van de patiënt worden benadrukt.

7. De voor- en nadelen worden besproken.

Het interventieniveau: individuele patiënt, groep of omgeving

Professionals worden vaak opgeleid met het idee dat interventies gericht op het individu het beste zijn. In Nederland is het echter zo dat op elke vijfduizend chronisch zieken één professional beschikbaar is. In de meeste andere landen heeft één professional nog meer chronisch zieken onder zijn of haar hoede. Het is dus belangrijk ook aandacht te besteden aan meer indirecte vormen van interventie gericht op groepen of de grotere omgeving.

De meeste interventies hebben cognitieve gedragstherapie of de sociale leertheorie als basis. Ze maken gebruik van de eerder besproken technieken. Een voorbeeld van zo'n interventie is het 'Hart en gezondheid' programma, gericht op patiënten met coronaire hartziekten. Deze interventie wordt gegeven aan groepen van 8 patiënten met partner. Tijdens elke sessie wordt een specifiek onderwerp behandeld, gebaseerd op de behoeften van de patiënten. Het programma heeft positieve effecten op de patiënttevredenheid, roken, eetgewoonten en gebruik van medische middelen. Interventies op omgevingsniveau worden regelmatig onderschat. Toch is psychologische hulp ook bij dit soort interventies zeer belangrijk.

Het interventiemiddel: directe en indirecte interventies

Veel psychologen hebben de voorkeur voor directe interventies (psychologische interventies die door een psycholoog worden uitgevoerd). Dit soort interventies zijn echter weinig kosteneffectief. Daarnaast hebben niet alle patiënten intensieve directe interventies nodig. Ook zijn directe interventies lang niet altijd beter dan indirecte interventies. Daarnaast hebben indirecte interventies het voordeel dat deze ook door andere professionals, die vaak dichter bij de patiënt staan, kunnen worden uitgevoerd.

Een voorbeeld van een succesvolle indirecte interventie is 'weight watchers'. De meeste van dit soort programma's zijn initieel door een psycholoog ontworpen. Vervolgens zijn er anderen in getraind om de interventie uit te kunnen voeren. Dit lijkt de effectiviteit van de interventie niet te beïnvloeden.

Conclusie en discussie

De eerste conclusie is dat interventieprogramma’s duidelijk veel positieve effecten teweeg kunnen brengen, vooral gecombineerde programma’s.

Ten tweede kan geconcludeerd worden dat het belangrijk is om aandacht te hebben voor de verschillende niveaus van een patiënt. Psychologische interventies richten zich nu voornamelijk op het individuele niveau en negeren de rest. Hier moet rekening mee worden gehouden in de ontwikkeling van nieuwe interventieprogramma’s. Wat verder opgemerkt moet worden is ten eerste dat er vaak een theoretische basis ontbreekt, niet alleen voor de interventie zelf, ook voor de gebruikte meetinstrumenten. Ten tweede dat methodologische tekortkomingen in huidige evaluatieonderzoeken vaak problematisch zijn.

Algemene conclusies en discussie

Vaak wordt de vraag gesteld: is deze interventie effectief? Terwijl beter zou zijn: voor welke subgroep is deze interventie effectief en onder welke condities en ten opzichte van wat?

Interventieontwikkelaars moeten op de hoogte worden gesteld van ontwikkelingen in de gezondheidspsychologie en gezondheidspsychologen moeten bereid zijn deze kennis te delen met velen. Een samenwerking met de World Health Organization om gezondheidspsychologie kennis de wereld in te brengen zou een mogelijke oplossing zijn om gezondheidspsychologie op de kaart te krijgen wereldwijd. Helaas is hier geen belangstelling voor vanuit het veld. Hierdoor is de kosten effectiviteit van veel interventieprogramma’s zeker niet optimaal.

De invloed van de sociale context wordt vaak niet goed vertegenwoordigd in de meeste modellen. Een opvolgend probleem hiervan is: minderheidsgroepen die vaak de meeste baat zouden kunnen hebben bij interventies, worden vaak niet bereikt.

Mensen die meer risico lopen worden steeds een groter probleem om te kunnen behappen. Door medische ontwikkelingen zijn er meer mogelijkheden om risicogroepen vast te kunnen stellen (bijvoorbeeld de aanwezigheid van borstkanker genen). Gezondheidspsychologen kunnen een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van screening procedures voor zulke risico’s.

Als laatste wordt opgemerkt dat de psychologische en medische basis meer samen zou moeten gaan. Beide disciplines zouden getraind moeten worden in belangrijke aspecten van elkanders disciplines.