![Image](https://www.worldsupporter.org/sites/default/files/styles/medium/public/bundle/wereldbol_summaries_joho_single_boek_1_150x190px_0.png?itok=PgQm9J5z)
- Hoorcollege week 3
- Wat is een bestuurlijke boete?
- Waarom een bestuurlijke boete?
- Nota Raad van State, week 1, pagina 1.41.
- Welke bestuurlijke boetestelsel?
- Voorbeeld gefixeerde boete
- Voorbeeld flexibele boete
- Voorbeeld gemengd gefixeerd en flexibel
- Verhouding Awb en strafrecht
- Waar aansluiting bij het strafrecht?
- Rechtvaardigings- en schulduitsluitingsgronden
- Ne bis in idem en una via regel
- Welke opleggingsprocedure
- Rechtsbescherming algemeen
- Toetsing boete(hoogte) door de rechter
- Bestuurlijke boete via strafrecht
Hoorcollege week 3
Wat is een bestuurlijke boete?
De definitie van een bestuurlijke boete is opgenomen in art.5:41 Awb. Het is een bestraffende sanctie, inhoudende een onvoorwaardelijke betalingsplicht. In het strafrecht kan je ook voorwaardelijke straffen opgelegd krijgen, in het bestuursrecht kan dat niet ten aanzien van de boete. Er is geen behoefte aan een voorwaardelijke boete, deze is er namelijk al. Dit is de last onder dwangsom. Punitieve sancties zijn geen bestuurlijke boetes, dit is bepaald in het tweede lid van het hiervoor genoemde artikel. Titel 5.4 kan op andere bestraffende sancties van overeenkomstige toepassing worden verklaard, dit volgt uit art.5:54 Awb. Een bestuurlijke boete voegt leed toe aan de overtreder. Een bestuurlijke boete is een punitieve sanctie, waardoor artikel 6 EVRM, inhoudende de criminal charge, van toepassing is. Dit blijkt eveneens uit de rechtspraak.
Je kunt een bestuurlijke boete enkel opleggen aan de overtreder. Onder een overtreder valt eveneens de medepleger. Omdat het een punitieve sanctie is gelden er allerlei specifieke waarborgen, waaronder het zwijgrecht, de cautieplicht en het ne bis in idem-beginsel.
Waarom een bestuurlijke boete?
In het belastingrecht bestond de bestuurlijke boete al heel lang. Vervolgens heeft de bestuurlijke boete een vlucht genomen toen de Wet Mulder ging gelden. Toen zijn allerlei oorspronkelijke strafrechtelijke afdoeningen vervangen door een bestuursrechtelijke afdoening. Bij de Wet Mulder ging het voornamelijk om massale overtredingen van beperkte ernst, die bestuursrechtelijk afgedaan konden worden. Het strafrecht kon op deze manier ontlast worden.
Tegenwoordig zien we dat er ook andere redenen aan ten grondslag liggen. Het is allereerst een completering van het bestuursrechtelijk handhavingsimplementarium. Handhaving vergt op een aantal terreinen specialistische deskundigheid, hierbij kun je denken aan het mededingingsrecht en het financieel bestuursrecht. Een aantal bestuursorganen hadden allerlei taken op het gebied van het houden van toezicht, vervolgens heeft men bedacht dat de deskundigheid al aanwezig was bij dergelijke organen. Als je de bestuurlijke boete toekent aan het bestuur wordt de eigen verantwoordelijkheid van het bestuur voor de handhaving vergroot. Het strafrecht is immers het ultimum remedium. Kleine overtredingen, die in het verleden via het strafrecht werden afgedaan, werden hierdoor gedecriminaliseerd. Dat is voor een overtreding van geringe ernst derhalve ook verdedigbaar.
Het ging dus op het eerste punt van de verkleining van de werklast en werkkosten bij massale overtredingen van beperkte ernst. Inmiddels mag duidelijk zijn dat de bestuurlijke boete ook wordt gebruikt bij zeer zware overtredingen, die niet per se massaal gepleegd worden. Hierbij heeft het dan te maken met de deskundigheid en de nota sanctiestelsels. In de nota sanctiestelsel is de keuze geïntroduceerd tussen de gesloten- en open context. Bij een besloten context is het aangewezen om via het bestuursrecht te handhaven, dus door middel van een bestuurlijke boete. Op zeer specifieke terreinen heeft men tegenwoordig allemaal te maken met de besloten context. In allerlei bijzondere wetgeving werd de bestuurlijke boete derhalve aan allerlei bestuursorganen toegekend.
Nota Raad van State, week 1, pagina 1.41.
De Afdeling heeft dat advies op eigen gezag uitgebracht. In dat advies zie je een analyse, waarin de afdeling zegt dat de boete oorspronkelijk voor lichte gevallen was, echter is hij inmiddels ook aanwezig op allerlei zwaardere delicten. Dit kan toegestaan worden, maar dan moeten we zorgen dat de rechtswaarborgen bij de bestuurlijke boete op peil gebracht worden.
Het is van belang om te realiseren dat veel verschillende wetten de bestuurlijke boete kennen. De grondslag om een bestuurlijke boete op te leggen moet geboden worden in de bijzondere wetten (art.5:4 lid 1 Awb). Vaak staat in de bijzondere wet zelf dat een bepaald bestuursorgaan, bij overtreding van bepaalde artikelen uit die wet, een bestuurlijke boete op kan leggen. In de wet staan dan een aantal beboetbare feiten.
Soms zie je een andere manier, dan wordt het getrapt gedaan. Een voorbeeld daarvan is de Huisvestingswet. In art.35 van de hiervoor genoemde wet, wordt bepaald dat de Gemeenteraad in een verordening kan bepalen dat voor in de wet genoemde overtredingen een bestuurlijke boete opgelegd kan worden. Dit kan ook gevonden worden in art.134b Gemeentewet. De Awb zelf kent de bestuurlijke boetebevoegdheid niet toe. In titel 5.4 heb je twee procedures die kunnen gelden. Dit bestaat uit een procedure voor de zwaardere en lichtere boetes.
Welke bestuurlijke boetestelsel?
De CTW zei dat er in beginsel twee modellen gehanteerd moeten worden. Hierbij kan men onderscheid maken tussen de volgende modellen:
Model A
Hierbij komt de boete in plaats van het strafrecht. In de wet werden gefixeerde bedragen vastgesteld (art.5:46 lid 3 Awb)
Model B
Een beboetbaar feit kan tevens strafbaar zijn. Er werd in de wet alleen een maximum gegeven (art.5:46 lid 2 Awb).
In de praktijk kunnen er ook mengvormen ontstaan.
Voorbeeld gefixeerde boete
Als je kijkt naar de Warenwet zie je hoe dat werkt. In art.32a wordt gegeven dat de Minister een boete op kan leggen ter zake van een boete. In de bijlage wordt de hoogte van de boete bepaald. Bij Algemene maatregel van bestuur wordt een bijlage vastgesteld, die bij elke overtreding het bedrag van de op te leggen boete bepaalt.
Voorbeeld flexibele boete
Art.56 lid 1 Mededingingswet geeft aan dat de ACM een bestuurlijke boete op kan leggen aan de overtreder. Deze boete bedraagt ten hoogste 900.000 euro of, indien dat meer is, ten hoogste 10% van de hoogte van de omzet van de onderneming.
De flexibele boetes worden vaak ingekaderd door beleidsregels. Hierin worden criteria opgenomen over bezwarende en ontlastende omstandigheden, etc. Op deze manier wordt de discretionaire vrijheid behoorlijk ingeperkt, omdat je de beleidsregel in beginsel toe moet passen, tenzij dit tot onevenredige resultaten leidt.
Voorbeeld gemengd gefixeerd en flexibel
Art.1:80 Wet Financieel toezicht bepaalt dat de toezichthouder een boete op kan leggen ter zake van overtreding van voorschriften, die in de bijlage van dit artikel genoemde artikelen zijn genoemd. De hoogte wordt bepaald bij Algemene Maatregel van Bestuur, met dien verstande dat de bestuurlijke boete ten hoogste twintigmiljoen euro bedraagt. Hierbij heeft men de mogelijkheid om die te verdubbelen indien er binnen vijf jaar wordt gerecidiveerd.
De amvb bepaalt dat bij elke daarin omschreven overtreding het bedrag van de op te leggen boete wordt gesteld. Hierbij heeft men een onderscheid tussen basis-, minimum- en maximumbedragen.
Men heeft dus drie soorten overtredingen opgenomen. Categorie 1 omvatten hele lichte overtredingen. Het bedrag is daarbij vastgesteld op 10.000 euro. Dit is een gefixeerde boete. Voor andere overtredingen (categorie 2 en 3) wordt een basisbedrag opgelegd, maar daarbij heeft men de mogelijkheid om een zwaardere boete op te leggen. Hierbij is dus sprake van een flexibel boetesysteem.
Bij de vaste boete moet men rekening houden met bijvoorbeeld recidive. Verder wordt er niet echt rekening gehouden met andere omstandigheden die spelen, omdat het gaat om lichte overtredingen. Bij flexibele boetes moet men als toezichthouder bedenken hoe hoog de boete moet zijn. Daarbij moet men rekening houden met alle omstandigheden die kunnen spelen, dit zijn met name de ernst en duur van de overtreding en de mate van verwijtbaarheid van de overtreder.
Verhouding Awb en strafrecht
De Awb heeft een eigen regeling, het strafrecht is niet van overeenkomstige toepassing. Bij beboeting in het strafrecht gelden allerlei regels voor de rechter, terwijl het in het bestuursrecht op het bestuur is gericht. In veel gevallen is het nog zo dat de bestuurlijke boete zich op eenvoudige feiten richt, waardoor voor veel van dat soort regelingen geen behoefte is aan allerlei leerstukken uit het strafrecht. Bij de bestuurlijke boete heb je aan een groot aantal strafrechtelijke leerstukken niets. Op een aantal essentiële punten wordt echter wel aangesloten bij het strafrecht.
Waar aansluiting bij het strafrecht?
Aan wie de boete opgelegd kan worden.
Het begrip overtreder is gedefinieerd in aansluiting op het strafrecht. De overtreder kan een pleger zijn, medepleger, maar ook een functioneel dader (blz.3.25, hierbij wordt een bestuurlijke boete opgelegd aan de functioneel dader in dat geval).
Oplegging aan rechtspersonen (art.5:1 lid 3 Awb).
Het hiervoor genoemde artikel verklaart artikel 51 Sr van overeenkomstige toepassing.
Rechtvaardigings- en schulduitsluitingsgronden
Voor alle bestuurlijke sancties hebben we rechtvaardigingsgronden, de schulduitsluitingsgrond geldt met name voor de bestuurlijke boete. Als er een overtreding wordt vastgesteld kan je veronderstellen dat er sprake is van verwijtbaarheid. Aan degene aan wie de boete wordt opgelegd is het mogelijk om zich te beroepen op een schulduitsluitingsgrond, deze dient hij dan ook aannemelijk te maken. Schuld wordt geïmpliceerd indien je dader bent.
Zwijgrecht- en cautieplicht
Meest gunstige recht
Dit is terug te vinden in art.5:46 lid 4 Awb.
De regels op het punt van verjaring
Bij de bestuurlijke boete wordt dit het verval van de bevoegdheid genoemd.
Ne bis in idem en una via regel
Ne bis in idem is geregeld in de Awb. Dit heeft men op twee manieren gedaan, namelijk dat je geen twee keer een bestuurlijke boete op kan leggen voor dezelfde overtreding. Tevens vraagt men zich af of men via het strafrecht en bestuursrecht kan sanctioneren.
Ne bis in idem
Art.5:43 Awb
Er is een regeling opgenomen waarin een bestuurlijke boete wordt opgelegd voor dezelfde overtreding. Het gaat hierbij met name om het begrip dezelfde overtreding. Hierbij is aansluiting gezocht bij het strafrecht. Het gaat hierbij om hetzelfde feit.
Wanneer is er sprake van hetzelfde feit? Dit is aan de orde als de overtredingen waarom het omgaat nauw samenhangen en allebei de voorschriften dezelfde belangen beschermen. Dit blijkt ook als we kijken naar ABRvS 9 juli 2014. Met name in rechtsoverweging 6.1 zie je dat het hier gaat om de situatie waarin het gaat over het feit dat enerzijds strafrechtelijk is opgetreden en anderzijds bestuursrechtelijk. Overtreden van twee voorschriften levert pas hetzelfde feit op als de overtredingen nauw samenhangen en als de voorschriften dezelfde belangen beschermen. Hier was juist sprake van meerdaadse samenloop, het ging om voorschriften die verschillende belangen beschermden.
In een geval waarin geen sprake is van hetzelfde feit kun je zondermeer meerdere bestuurlijke boetes opleggen. Je moet wel rekening houden met het feit dat je voor de andere overtreding ook al een bestuurlijke boete hebt opgelegd, dit vereist het evenredigheidsbeginsel (art.3:4 lid 2 en art.3:46 Awb).
Het gaat ook om de situatie waarin een kennisgeving als bedoeld in art.5:50 Awb is kenbaar gemaakt. Dat geldt indien is besloten om geen boete op te leggen. In die situatie is er geen ruimte meer om dan voor diezelfde overtreding een bestuurlijke boete op te gaan leggen. In beginsel gaat het echter om het opleggen van twee boetes. Als geen bestuurlijke boete wordt opgelegd wordt dat schriftelijk meegedeeld.
Art.5:44 Awb
Heeft het over de situatie waarin je geen bestuurlijke boete op kan leggen wanneer er een strafvervolging is ingesteld, en het onderzoek ter terechtzitting is begonnen, dan wel een strafbeschikking is uitgevaardigd.
Hier wordt duidelijk dat de overheid een beslissing moet maken tussen bestuursrechtelijke- en strafrechtelijke afdoening. Heel vaak vindt er echter afstemming plaats (lid 2 en 3). Indien de gedraging waarvoor men een bestuurlijke boete op kan leggen, wordt zij eerst aan de officier van justitie voorgelegd. Dit is onwerkbaar als dit elke keer moet. Dit geldt, tenzij bij wettelijk voorschrift anders is bepaald, dan wel met OM is overeengekomen dat men daarvan af kan zien. Er zijn allerlei afspraken gemaakt tussen bestuur en OM in richtlijnen en convenanten, waarin criteria zijn neergelegd waaruit duidelijk wordt of men bestuursrechtelijk of strafrechtelijk dient te handhaven.
Als de convenanten daar niet in voorzien, moet je het voornemen om een bestuurlijke boete op te leggen voorleggen aan het OM. Men kan enkel een bestuurlijke boete opleggen als het OM aangeeft van strafvervolging af te zien of indien het bestuur niet binnen dertien weken een reactie heeft ontvangen.
Het kan in die zin wel vreemd zijn dat jij een bestuurlijke boete oplegt, als het OM niet strafrechtelijk gaat vervolgen. Het zal hierbij afhangen van de argumenten van het OM. Op het moment dat het OM besluit om niet te vervolgen, omdat ze daar geen prioriteit aan hebben, ligt het meer in de reden om als bestuur over te gaan tot vervolging.
Una Via
Art.5:44, de bestuurlijke boete vervalt, indien strafvervolging is ingesteld en het onderzoek ter terechtzitting is begonnen, dan wel een strafbeschikking is uitgevaardigd. Hierdoor wordt je twee keer in een punitieve sanctieprocedure betrokken, allereerst bij de bestuurlijke boete en daarna door de strafvervolging.
Welke opleggingsprocedure
In beginsel zijn er twee procedures.
Allereerst de lichte procedure waarbij de boete die opgelegd kan worden maximaal 340 euro is.
Rapport is facultatief (art.5:48 lid 1 Awb)
In dit artikel wordt eveneens weergegeven wat het rapport moet bevatten. Als een proces-verbaal is opgemaakt, komt dat in de plaats van het rapport.
Desgevraagd inzage in het dossier (art.5:49 Awb)
Het is van belang dat je om de inzage vraagt.
Geen hoorplicht, maar facultatief (art.5:50 Awb)
Alleen in geval van een rapport is de beslistermijn dertien weken (art.5:51 Awb)
Boetebeschikking of kennisgeving dat geen boete wordt opgelegd (alleen als de persoon in kwestie is gehoord (art.5:50 lid 2)
Veel van deze verplichtingen zijn facultatief en voor een deel moet je er ook voor vragen.
Zware procedure (meer dan 340 euro)
Verplicht rapport of proces-verbaal (art.5:53 lid 2 Awb)
Hoorplicht (art.5:53 lid 3 Awb)
Functiescheiding (art.10:3 lid 4 Awb)
Als art.5:53 van toepassing is wordt mandaat tot het opleggen van de boete niet opgelegd aan degene die het rapport of het proces-verbaal heeft opgemaakt.
In heel veel bestuurlijke organisaties is het functiescheidingsprincipe zodanig uitgewerkt dat je verschillende afdelingen hebt. Hierbij gaat het dus om afdelingen die bezig zijn met toezicht en onderzoek, en afdelingen die bezig zijn met de oplegging van boetes. De beslissing om de boete op te leggen is derhalve objectief.
Uiteindelijk gaat het erom dat de hoogte van de boete proportioneel is. De hoogte van de boete maakt onderdeel uit van het boetebesluit. Dit besluit omvat de naam van de overtreder en het bedrag van de boete. Op grond van art.5:9 Awb bevat het besluit ook de overtreding, als het overtreden voorschrift en de tijd en plaats waar de overtreding is geschied. Een boete besluit dient ook een deugdelijke motivering te bevatten op grond van art.3:46 Awb.
Het kan hierbij gaan om flexibele boetes en wettelijk gefixeerde boetes.
Boetehoogte en het concrete geval
Art.5:46 lid 2 Awb
De hoogte van de boete wordt afgestemd op de ernst van de overtreding en de mate waarin deze aan de overtreder kan worden verweten. Het gaat hierbij ook om de omstandigheden waaronder de overtreding is gepleegd. Uiteindelijk dien je als bestuursorgaan tot een proportionele boete te komen. Dit dien je ambtshalve altijd te doen. In veel situaties zijn er bij flexibele boetes beleidsregels vastgesteld. In dat beleid moet met de hiervoor genoemde criteria rekening worden gehouden. Naarmate de beleidsregel gedifferentieerder is, is er minder snel reden om er in een concreet geval vanaf te wijken.
Art.5:46 lid 3 Awb
Het bestuursorgaan moet in beginsel de wettelijke hoogte volgen, maar een lagere bestuurlijke boete oplegt, indien de overtreder aannemelijk maakt dat de vastgestelde boete wegens bijzondere omstandigheden te hoog is. Er kunnen omstandigheden zijn die aangeven dat er van de wettelijke hoogte moet worden afgeweken. Het bestuur hoeft dit niet ambtshalve te doen. Dit moet alleen indien de overtreder aannemelijk maakt dat van een bijzondere situatie sprake is. Er moeten aanwijzingen zijn, en in beginsel moeten die bij de overtreder vandaan komen.
Rechtsbescherming algemeen
Het is toegestaan dat het bestuursorgaan een boete oplegt, mits rechtsbescherming bij een onafhankelijke rechter openstaat.
Op grond van art.6:16 Awb hebben bezwaar en beroep in beginsel geen schorsende werking. In beginsel moet je de boete derhalve toch betalen. In bijzondere wetgeving zie je dat in een enkel geval wel een schorsende werking wordt toegekend.
Voorbeelden
Art.12P Instellingswet ACM
Art.71 Wbp
Een tweede punt is het verplicht zelf voorzien, zoals weergegeven in art.8:72a Awb; normaliter is dat een discretionaire bevoegdheid (art.8:72 lid 3 Awb).
Ten eerste moet de rechter na de vernietiging van een boetebesluit expliciet aangeven of een boete opgelegd dient te worden en hoe hoog deze boete dient te zijn. In de tweede plaats moet hij bepalen dat zijn uitspraak in de plaats treedt van het vernietigde besluit.
Toetsing boete(hoogte) door de rechter
Beslissing of een bestuurlijke boete wordt opgelegd wordt marginaal getoetst.
Beslissing omtrent de hoogte van de boete wordt door de rechter indringend(er) getoetst (full jurisdiction, art.6 EVRM)
Dit volgt ook uit de uitspraak van het CBB van 29 april 2009
Uit artikel 6 EVRM vloeit voort dat de rechter alle aspecten van een boetebesluit moet kunnen toetsen. De rechter dient dus volledige toetsingsbevoegdheid te hebben. Als de rechter tot het oordeel komt dat een boete onevenredig hoog is, moet de rechter kunnen verlagen. De vraag is echter hoe de rechter tot dit oordeel komt.
Dat is iets wat meer of minder indringend kan. Daarbij spelen meerdere factoren een rol:
Was er volledige vrijheid voor het bestuursorgaan bij het bepalen van de hoogte of waren er beleidsregels?
Als de wet zelf de hoogte van de boete bepaald is het de vraagt of de rechter nog wat kan doen, daar zal hij dus minder indringend de boete kunnen toetsen. Deze te meer beleidsvrijheid het bestuursorgaan heeft, des te indringender zal de boete getoetst worden. Ook al is de hoogte van de boete in de wet opgenomen, kan de rechter vinden dat de hoogte van de boete in het concrete geval onevenredig hoog is. De bestuursrechter mag geen hogere boete opleggen, dan dat het bestuursorgaan heeft gedaan.
Bestuurlijke boete via strafrecht
De strafbeschikking is een wat nieuwer instrument. Hij is op basis van de Wet OM-afdoening in het strafrecht terecht gekomen. Het is niet alleen zo dat het OM deze strafbeschikking uit kan vaardigen, ook andere bestuursorganen kunnen deze bevoegdheid hebben. Je kunt hem enkel geven voor overtredingen waarop een maximumstraf van zes jaar staat. De strafbeschikking wordt vaak door het OM gegeven, maar als je als normadressaat verzet instelt, kom je bij de strafrechter terecht. De strafrechter zal deze zaak dan als een gewone strafzaak behandelen. Het instrument is mede ingevoerd om de strafrechter te ontlasten.
Samenloop is niet mogelijk, voor dezelfde overtreding dien je dus te kiezen voor de bestuurlijke boete of de strafbeschikking.
Verschil in rechtsbescherming bestuurlijke boete en strafbeschikking
Hoorplicht is bij de bestuurlijke boete beter
De hoorplicht geldt enkel indien de strafbeschikking hoger is dan tweeduizend euro.
Eisen aan de motivering is bij de bestuurlijke boete beter
In het bestuursrecht geldt de eis van een deugdelijke motivering, daarbij gelden de eisen van art.5:9 en art.5:52 Awb. In een strafbeschikking moet je enkel vermelden wie het heeft gepleegd, wat hij heeft gepleegd en waar hij het heeft gepleegd. Bij de strafrechter moet je pas motiveren waarom de strafbeschikking passend was.
Instellen van rechtsmiddelen is bij de bestuurlijke boete beter
Schorsende werking van rechtsmiddelen is in het strafrecht beter
Het griffierecht is in het strafrecht beter
Rol van de rechter bij bewijsvoering en straftoemeting is in het strafrecht beter
Verjarings- en vervaltermijn is in het bestuursrecht beter.
Zie advies RvS op pagina 1.41 reder en Jurgens en Broring op pagina 3.37 van de reader.
JoHo can really use your help! Check out the various student jobs here that match your studies, improve your competencies, strengthen your CV and contribute to a more tolerant world
![Image](https://www.worldsupporter.org/sites/default/files/styles/medium/public/bundle/wereldbol_summaries_joho_single_boek_1_150x190px_0.png?itok=PgQm9J5z)
Handhavingsrecht (2016/2017)
Hoorcollege handhavingsrecht week 1
In dit college is men nader ingegaan op de algemene aspecten van het handhavingsrecht.
Hoorcollege week 1
In deze week gaan wij nader in op de algemene aspecten van het handhavingsrecht.
Er blijkt een belangrijk verband te zijn tussen de normen die de overheid stelt en de handhaving die dan al dan niet plaats dient te vinden.
Wat is handhaving?
Je kunt er hierbij allerlei benaderingen op los laten. In de literatuur zie je diverse omschrijvingen van handhaving.
Ruim gedefinieerd: alle inspanningen gericht op naleving. Dit kan om publiekrechtelijke en privaatrechtelijke inspanningen gaan. Het kan eveneens gaan om het doen naleven door feitelijk handelen. Dit kan zowel preventief zijn, maar het kan ook repressief zijn. Op het moment dat burgers de regels niet naleven, dan kan je door middel van sancties achteraf die naleving gaan bevorderen. Deze definitie vindt je terug in het stuk van Michiels.
Eng gedefinieerd: hier gaat de Awb zelf vanuit. Deze enge definitie ziet op toezicht en sanctionering, inclusief de tenuitvoerlegging van die sancties. Hier zit het preventieve en feitelijk handelen niet in. Het is dus met name een bestuursrechtelijke definitie.
Nog enger gedefinieerd: sanctionering inclusief de tenuitvoerlegging van die sancties.
Het begrip toezicht wordt ook op verschillende manieren gebruikt. In de Awb ziet het toezicht op de naleving van regels. Je hebt ook allerlei andere vormen van toezicht, een staatsrechtelijke vorm van toezicht is bestuurlijk toezicht. Een vrij actuele vorm van toezicht is toezicht op banken, verzekeraars en accountantskantoren. Ze hebben nog een vreemde bevoegdheid, namelijk de bevoegdheid om zelf regels te kunnen stellen. Dit zijn geen enorme fundamentele regels, maar vaak technische voorschriften. Ze hebben ook de bevoegdheid om vergunningen af te geven. Het zijn toezichthoudende instanties, maar het is niet enkel een vorm van klassiek toezicht, doordat ze veel meer dan dat doen.
De relatie tussen handhaving en normstelling
De normen dienen duidelijk te zijn. Er is een relatie tussen normstelling en handhaving. De handhaving begint met handhaafbare normen. De overheid mag regels maken en reguleren is iets wat door de overheid vaak wordt gedaan. Vaak is dat iets wat gebeurt, omdat er sprake is van een probleem in de samenleving. Met name in de jaren negentig is er een dereguleringsgolf geweest. Er werd te veel geregeld, dat moest over gelaten worden aan de markt. We zien dat er sprake is van de wet,.....read more
Hoorcollege handhavingsrecht week 4
- Week 4
- Karakterisering van de sancties
- Keuze tussen bestuursdwang en dwangsom
- De overheid als overtreder
- Eisen aan besluiten inhoudende een last onder bestuursdwang/dwangsom
- Preventieve herstelsanctie
- Spoedgevallen
- Beginselplicht tot handhaving
- Evenredige belangenafweging
- Belangen die pleiten voor handhaving
- Belangen die zich verzeten tegen handhaving
- Vertrouwensbeginsel
- Gelijkheidsbeginsel
Week 4
De last onder bestuursdwang staat gedefinieerd in art.5:21 Awb. Het gaat hierbij om een herstelsanctie. In dit artikel zie je twee elementen terug. Allereerst de opdracht om de rechtmatige toestand te herstellen. Ten tweede geeft men het bestuursorgaan de bevoegdheid om het zelf te doen. Een last onder bestuursdwang wordt bekend gemaakt aan de overtreder, en degene die recht heeft op de zaken. Tevens dient het bekend gemaakt te worden aan de aanvrager van een besluit, dit volgt uit art.5:24 Awb.
Niet voor alle mensen is er een consequentie als de last niet vervuld wordt. De overtreder dient zelf actie te ondernemen. Als de overtreder hiertoe niet overgaat doet het bestuursorgaan het en dient de overtreder te betalen. Dit is anders dan de rechthebbende op de zaak, deze dient wel te weten dat er iets gaat gebeuren.
Uit de praktijk volgt dat de bestuursdwang van alles kan zijn. Vaak gaat het om het weghalen van illegale zaken. Het kan ook gaan om bestuursdwang voor een verpleeghuis vanwege de veiligheid. Een verpleeghuis dient elke dag BHV’ers in huis te hebben. Dat verpleeghuis zag dit echter niet zitten. Het college van burgermeesters en wethouders heeft toen bestuursdwang aangezegd. Ze hebben toen gezegd dat het verpleeghuis hieraan moest voldoen, omdat ze anders zelf deze personen aan zou nemen.
Het andere voorbeeld gaat over een vliegveld, hier mogen alleen maar activiteiten plaatsvinden die een relatie hebben met dat vliegveld. Er is ook een praktijk met kaakchirurgen actief. Volgens het college van burgermeesters en wethouders is hierbij geen enkele relatie.
Een last onder bestuursdwang kan men niet zomaar opleggen. Men heeft de bevoegdheid enkel indien hij daadwerkelijk is toegekend. In het algemeen is er geen probleem, omdat er sprake is van een hele brede toekenning. Dit volgt ook uit art.125 Gemeentewet. Voor de centrale overheid dient men in een bijzondere wet te kijken of er een grondslag is voor bestuursdwang.
Het gaat hierbij om een bevoegdheid, het is dus geen verplichting. Er is enige discretionaire ruimte. Echter is er wel een beginselplicht tot handhaving, waardoor het een zeer ingekaderde discretionaire bevoegdheid is. De bevoegdheden voor bestuursdwang staan ook in de Awb. Deze bevoegdheden worden weergeven in artt.5:27 tot en met 5:30 Awb.
Toegang tot plaatsen
Verzegelen van plaatsen
Last onder dwangsom
Een bestuursdwang is ingrijpend en lastig en enorm veel werk voor het bestuur. Een last onder dwangsom is makkelijker. Hierbij zeg je tegen de overtreder dat de illegale situatie ongedaan gemaakt moet.....read more
Hoorcollege handhavingsrecht week 3
- Hoorcollege week 3
- Wat is een bestuurlijke boete?
- Waarom een bestuurlijke boete?
- Nota Raad van State, week 1, pagina 1.41.
- Welke bestuurlijke boetestelsel?
- Voorbeeld gefixeerde boete
- Voorbeeld flexibele boete
- Voorbeeld gemengd gefixeerd en flexibel
- Verhouding Awb en strafrecht
- Waar aansluiting bij het strafrecht?
- Rechtvaardigings- en schulduitsluitingsgronden
- Ne bis in idem en una via regel
- Welke opleggingsprocedure
- Rechtsbescherming algemeen
- Toetsing boete(hoogte) door de rechter
- Bestuurlijke boete via strafrecht
Hoorcollege week 3
Wat is een bestuurlijke boete?
De definitie van een bestuurlijke boete is opgenomen in art.5:41 Awb. Het is een bestraffende sanctie, inhoudende een onvoorwaardelijke betalingsplicht. In het strafrecht kan je ook voorwaardelijke straffen opgelegd krijgen, in het bestuursrecht kan dat niet ten aanzien van de boete. Er is geen behoefte aan een voorwaardelijke boete, deze is er namelijk al. Dit is de last onder dwangsom. Punitieve sancties zijn geen bestuurlijke boetes, dit is bepaald in het tweede lid van het hiervoor genoemde artikel. Titel 5.4 kan op andere bestraffende sancties van overeenkomstige toepassing worden verklaard, dit volgt uit art.5:54 Awb. Een bestuurlijke boete voegt leed toe aan de overtreder. Een bestuurlijke boete is een punitieve sanctie, waardoor artikel 6 EVRM, inhoudende de criminal charge, van toepassing is. Dit blijkt eveneens uit de rechtspraak.
Je kunt een bestuurlijke boete enkel opleggen aan de overtreder. Onder een overtreder valt eveneens de medepleger. Omdat het een punitieve sanctie is gelden er allerlei specifieke waarborgen, waaronder het zwijgrecht, de cautieplicht en het ne bis in idem-beginsel.
Waarom een bestuurlijke boete?
In het belastingrecht bestond de bestuurlijke boete al heel lang. Vervolgens heeft de bestuurlijke boete een vlucht genomen toen de Wet Mulder ging gelden. Toen zijn allerlei oorspronkelijke strafrechtelijke afdoeningen vervangen door een bestuursrechtelijke afdoening. Bij de Wet Mulder ging het voornamelijk om massale overtredingen van beperkte ernst, die bestuursrechtelijk afgedaan konden worden. Het strafrecht kon op deze manier ontlast worden.
Tegenwoordig zien we dat er ook andere redenen aan ten grondslag liggen. Het is allereerst een completering van het bestuursrechtelijk handhavingsimplementarium. Handhaving vergt op een aantal terreinen specialistische deskundigheid, hierbij kun je denken aan het mededingingsrecht en het financieel bestuursrecht. Een aantal bestuursorganen hadden allerlei taken op het gebied van het houden van toezicht, vervolgens heeft men bedacht dat de deskundigheid al aanwezig was bij dergelijke organen. Als je de bestuurlijke boete toekent aan het bestuur wordt de eigen verantwoordelijkheid van het bestuur voor de handhaving vergroot. Het strafrecht is immers het ultimum remedium. Kleine overtredingen, die in het verleden via het strafrecht werden afgedaan, werden hierdoor gedecriminaliseerd. Dat is.....read more
Hoorcollege handhavingsrecht week 2
- Hoorcollege week 2
- Wat is toezicht op de naleving?
- Andere vormen van toezicht
- Toezichthouders en hun bevoegdheden
- Wat zijn de bevoegdheden?
- Het vorderen van inlichtingen (art.5:16 Awb)
- Inzage in zakelijke gegevens en bescheiden (art.5:17 Awb)
- Medewerkingsplicht (art.5:20 Awb)
- Hoe dien je te toetsen of de machtiging al dan niet wordt verleend?
- Tot hoever reiken de bevoegdheden?
- Rechtsbescherming tegen toezichtshandelingen
- Twee petten probleem/zwijgrecht
Hoorcollege week 2
Deze week gaan we het hebben over het toezicht op de naleving, ook wel beter bekend als het handhavingstoezicht.
Wat is toezicht op de naleving?
Titel 5.2 Awb gaat meer over het begrip toezichthouder. Toezicht op de naleving is in de Awb niet gedefinieerd. Toezicht houden doe je om naleving op de regels te controleren. Wat iedere burger ook mag, dus rondkijken en luisteren valt eveneens onder toezicht op de naleving. Als er verdergaand optreden is vereist kan de toezichthouder gebruik maken van een aantal bevoegdheden zoals weergegeven in de Awb.
Definitie toezicht op de naleving: alle handelingen van toezichthouders gericht op het verzamelen van gegevens omtrent de naleving van wettelijke voorschriften en de oordeelsvorming over die naleving. Deze definitie zie je ook in de literatuur en beleidsstukken terug. ‘Alle handelingen’ is een ruime term. Dit houdt in dat je kan kijken, inlichtingen kan vragen maar eveneens monsters en metingen kan verrichten. De naleving van normen, waar het toezicht op is gericht, vindt idealiter spontaan plaats. Dat heeft te maken met regelgeving die op draagkracht kan rekenen. Controle blijft noodzakelijk, het doel van het toezicht is dat de naleving van wetten en regelgeving verder wordt bevorderd. Toezicht kan door middel van periodieke controles. Tevens zijn er ook incidentele controles, naar aanleiding van een klacht. Op het moment dat er eerder overtredingen zijn gepleegd bij een bedrijf zal je eerder overgaan tot controle, hierbij gaat het derhalve om een hercontrole.
Andere vormen van toezicht
Allereerst moet nalevingstoezicht worden onderscheiden van uitvoeringstoezicht. Hierbij controleer je als bestuursorgaan of aan bepaalde wettelijke vereisten is voldaan, om voor een bepaalde prestatie in aanmerking te komen. Hierbij kan het gaan om een vergunning, subsidie, etc. Het toezicht is erop gericht dat de overheid haar regelgeving uit kan voeren. Het uitvoeringstoezicht is dus te onderscheiden van nalevingstoezicht. Op het moment dat men met uitvoeringstoezicht heeft te maken geldt de medewerkingsplicht niet. De medewerkingsplicht geldt alleen voor het nalevingstoezicht. Dit is duidelijk terug te vinden in de uitspraak Tankstation (ro. 2.4). Hierbij wordt een beroep gedaan op art.5:20 Awb. De afdeling zegt dan in rechtsoverweging 2.4.1 dat er sprake is van een.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 1
Handhavingsrecht 2016-2017 Thema I: Algemene aspecten van handhaving
Deze week gaat het over de algemene aspecten van het handhavingsrecht. Dit is een herhaling van een deel wat in het vak bestuursrecht is behandeld.
Bepalingen en begrippen Awb
Opdracht 1
Welke vooral uit het strafrecht bekende regels kunt u in titel 5.1 van de Awb ontwaren?
Antwoord opdracht 1
In art.5:1 lid 3 Awb is vermeld dat overtredingen enkel door natuurlijke personen en rechtspersonen kunnen worden gepleegd, hierin wordt verwezen naar artikel 51 lid 3 Sr. In de Pikmeer uitspraak gaat het over in hoeverre je als overheid vervolgd kan worden, indien je strafbare feiten hebt gepleegd. In deze uitspraak is een soort algemene regel gegeven. Voor decentrale overheden is er geen algemene immuniteit, ze kunnen enkel vervolgd worden voor alles wat ze doen. Ze kunnen enkel vervolgd worden voor de uitvoering van taken die niet behoren tot de exclusieve bestuurstaak. Dit geldt niet voor herstelsancties. Bij bestuurlijke boetes heb je de link met het strafrecht, daar is nog niet helemaal helder van of dezelfde immuniteit hetzelfde is. Voor de staat geldt wel immuniteit, evenals voor personen die werkzaam zijn bij de staat. In art.5:4 Awb kan men het legaliteitsbeginsel ontwaren. Hieruit volgt namelijk dat de bevoegdheid tot een bestuurlijke sanctie alleen bestaat voor zover deze bij of krachtens de wet is verleend. In het Wetboek van Strafrecht en in het Wetboek van Strafvordering staat een legaliteitsbeginsel in artikel 1. De bepaling omtrent het legaliteitsbeginsel uit het Wetboek van Strafvordering komt het meest overeen met het in artikel 5:4 Awb genoemde legaliteitsbeginsel. Tevens moet de gedraging voorafgaand door een wettelijk voorschrift zijn omschreven. In art.5:5 Awb kan men lezen dat er geen sanctie wordt opgelegd in het geval er een rechtvaardigingsgrond bestaat, dit is ook in het strafrecht het geval. Deze rechtvaardigingsgrond geldt voor alle bestuurlijke sancties. De schulduitsluitingsgrond is voor het bestuursrecht niet vermeldt in titel 5.1 Awb. Bij veel bestuurlijke sancties speelt schuld immers helemaal geen rol. Bij sommige sancties doet de schulduitsluitingsgrond echter wel ter zake, dit is voornamelijk het geval bij de bestuurlijke boete. In de bepalingen over de bestuurlijke boete is derhalve wel een verwijzing naar de schulduitsluitingsgronden opgenomen. Dit is terug te vinden in art.5:41 Awb. Dit volgt uit het feit dat een bestuurlijke boete enkel wordt opgelegd als het aan de overtreder kan worden verweten. (In art.5:6 Awb is het ne bis in idem beginsel terug te vinden. Hierbij kan je eventueel ook wijzen op artikel 5:8 Awb, waarbij het gaat over samenloop. In het bestuursrecht zie je bijna nooit eendaadse samenloop, meerdaadse samenloop zie je daarentegen wel vaker. Bij het opleggen van twee sancties dient het bestuursorgaan wel rekening te houden met de evenredigheid.) Tevens vindt men in art.5:10a Awb het zwijgrecht en de cautie, zoals vermeldt in lid 2 van het hiervoor genoemde artikel.
In artikel 5.1 zijn algemene bepalingen over handhaving vermeldt. Artikel 5:10a Awb is alleen van toepassing als het gaat om het opleggen van een bestraffende sanctie, dit.....read more
Hoorcollege handhavingsrecht week 5
- Hoe ziet de procedure er uit?
- Hoe ziet de procedure er uit bij een dwangsom?
- Toetsing in bezwaar
- Rechtsopvolging
- Consequenties bezwaar
- Oplossingen
- Wat kun je in het besluit op bezwaar herstellen?
- Beroep
- De begunstigingstermijn
- Wat als er bezwaar wordt gemaakt en de begunstigingstermijn dan al afgelopen is?
- Wat als het bestuur de begunstigingstermijn laat verlopen en niet handelt?
- Tenuitvoerlegging
- Kan de bestuursrechter hier dan helemaal niets over zeggen?
- Kostenverhaal
- Wanneer moet van kostenverhaal worden afgezien?
- Invordering
Hoorcollege week 5
Deze week behandelen we het tweede deel van de bestuursdwang en de last onder dwangsom. Hierbij is sprake van verschillende uiteenlopende belangen.Het probleem wordt behandeld aan de hand van een casus. Aaltje Beumers heeft een zoon, Paul. Beide hebben een gezamenlijke hobby, te weten het roken van paling. De hobby is een beetje uit de hand gelopen, ze roken dus heel veel paling. Ze hebben eveneens bedacht dat ze elke zaterdag een kraampje neer gaan zetten waar ze elke week paling gaan kopen. Ze wonen echter in een woonwijk, daaronder valt niet het verkopen van paling evenals het roken van paling. Voordat Aaltje de kraam heeft neergezet heeft ze met een goede vriend van haar, Bert Belooftveel, gepraat. Deze persoon werkt bij de gemeente en heeft haar verzekerd dat het geen probleem is. Hierbij heeft hij aangegeven dat het verkopen van paling geen commerciële activiteit is, maar meer een uit de hand gelopen hobby. Het neerzetten van de kraam is volgens Bert geen probleem.Aaltje komt op een goede dag een jurist tegen, welke aangeeft dat je niets aan de verklaring van Bert hebt, indien deze niet op schrift is gesteld. Daarop stelt Bert een brief op. De brief is ondertekend door het college van burgermeesters en wethouders. Buurman Neusjes ergert zich vanaf het begin aan het palingroken
Hoe ziet de procedure er uit?
Er zijn twee manieren waarop de procedure kan beginnen. Dit kan spontaan of doordat er een handhavingsverzoek komt. Het college kan dan besluiten om bestuursdwang toe te gaan passen, althans een last onder bestuursdwang op te leggen. Dat is een appellabel besluit. Het is ook een appellabel besluit als het college van burgermeesters en wethouders aangeeft dat ze niet gaan handhaven. Het college kan besluiten om bestuursdwang toe te passen, ze kunnen eveneens kiezen voor een last onder dwangsom. (Dat ligt in dit geval meer voor de hand.)Als je een last onder dwangsom of een last onder bestuursdwang oplegt begint de begunstigingstermijn te lopen. Men kan de begunstigingstermijn eventueel verlengen. Als het iets langer duurt dan gehoopt, kan de termijn verlengd worden. Ook dat is in principe een appellabel besluit. Als de termijn is verstreken kan de buurman een verzoek doen om bestuursdwang toe te.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 2
Opdracht 1
Goksport BV is een bedrijf dat zich richt op het ontwikkelen en organiseren van sportprijsvragen. Het organiseert onder andere de Supertoto, een spel waarin kan worden gegokt op allerlei zaken die zich kunnen voordoen in voetbalwedstrijden, van het aantal gele en rode kaarten per team of per wedstrijd, het aantal overtredingen, het percentage balbezit etc. Stichting De Nationale Sporttotalisator, de instelling die de Toto sinds jaar en dag organiseert, is niet blij met deze concurrent. Volgens haar houdt Goksport zich niet aan de voorschriften die zijn verbonden aan de vergunning die zij heeft gekregen. Zo zou Goksport zich niet houden aan de voorschriften inzake de wijze van bepaling van het prijzenschema en zou het de administratie en de dekking van de aan de organisatie verbonden kosten niet op orde hebben. Ook zouden personen jonger dan achttien jaar aan de Supertoto mogen meedoen. De Stichting beklaagt zich hierover bij de Kansspelautoriteit.
Is de Kansspelautoriteit aan te merken als toezichthouder in de zin van de Awb? Zo nee, kunnen personen werkzaam bij de Kansspelautoriteit worden aangewezen als toezichthouder idzv de Awb?
Antwoord opdracht 1a
In art.5:11 Awb is de definitie gegeven van een toezichthouder. Hierbij dient het te gaan om een natuurlijk persoon. De Kansspelautoriteit is een rechtspersoon. In art.33 lid 3 Wet op de Kansspelen is vermeld dat de Kansspelautoriteit rechtspersoonlijkheid heeft. Ingevolge art.34 lid 1 Wet op de Kansspelen is het mogelijk om toezicht op te dragen aan personen die werkzaam zijn bij de Kansspelautoriteit. Deze toezichthouders zijn aangewezen door middel van een aanwijzigingsbesluit. Een hele grote groep is aangewezen als toezichthouder bij de Kansspelautoriteit, echter zijn er ook een aantal werknemers uitgezonderd.
Opdracht 1b
Over welke bevoegdheden beschikken deze personen?
Antwoord opdracht 1b
* Al de bevoegdheden van toezichthouders zijn opgenomen in titel 5.2 Algemene Wet Bestuursrecht. Het gaat derhalve om de volgende bevoegdheden:
* De bevoegdheid tot het betreden van plaatsen, met medeneming van de benodigde apparatuur (art.5:15 Awb)
* De bevoegdheid tot het vorderen van inlichtingen (art.5:16 Awb)
* De bevoegdheid tot het vorderen van een identificatiebewijs (art.5:16a Awb)
* De bevoegdheid tot het vorderen van inzage in zakelijke gegevens en bescheiden (art.5:17 Awb)
* De bevoegdheid tot het maken van kopieën van de zakelijke gegevens en bescheiden, indien dat niet op de plaats kan geschieden is hij bevoegd de gegevens en bescheiden voor een korte tijd mee te nemen (art.5:17 lid 2 en 3 Awb)
* De bevoegdheid tot het onderzoeken van zaken, deze aan opneming te onderwerpen en daarvan monsters te nemen (art.5:18 Awb)
* De bevoegdheid tot het openen van verpakkingen ter zake zaken te onderzoeken, deze aan opneming te onderwerpen en daarvan monsters te nemen (art.5:18 lid 2 Awb)
* De bevoegdheid tot het onderzoeken van vervoermiddelen (art.5:19 Awb)
* De bevoegdheid tot het onderzoeken van de lading van de vervoermiddelen (art.5:19 lid 2 Awb)
* De bevoegdheid tot het vorderen van inzage in de wettelijk voorgeschreven bescheiden (art.5:18 lid 3 Awb)
* De bevoegdheid tot het.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 3
Handhavingsrecht 2016-2017 Thema 3: Bestuurlijke boete
Opdracht 1a
Gelden de na inwerkingtreding van de vierde tranche Awb opgenomen algemene bepalingen voor alle herstellende en bestraffende bestuurlijke sancties? Leg uit.
Antwoord opdracht 1a
Een bestuurlijke boete kan enkel aan een overtreder worden opgelegd. Bij de last onder bestuursdwang, de herstelsanctie, ligt het accent op de overtreding en niet op de overtreder. De herstelsanctie is gericht op het beëindigen van de overtreding, de bestraffende sanctie wil de overtreder leed toevoegen. Nu de bestraffende bestuurlijke sanctie het doel heeft om leed toe te voegen, kan deze gedefinieerd worden als een criminal charge in de zin van art.6 EVRM.
Art.5:3 geeft aan dat de artikelen met 5:4 tot en met 5:10 Awb zijn van toepassing op de in dit hoofdstuk geregelde bestuurlijke sancties en bij wettelijk voorschrift aangewezen andere bestuurlijke sancties. Hierbij kan het gaan om de bestuurlijke strafbeschikking. De bepalingen over een bestuurlijke boete in titel 5.4 kun je ook op andere bestraffende sancties van toepassing verklaren, dit volgt uit art.5:54 Awb.
Opdracht 1b
Kan, nu de vierde tranche van de Awb inwerking is getreden, een bestuursorgaan de bevoegdheid om een bestuurlijke boete op te leggen ontlenen aan de Awb?
Antwoord opdracht 1b
Hiervan is geen sprake. De bevoegdheid om een bestuurlijke boete op te leggen, dient te berusten op een bijzondere wet. In art.5:4 lid 1 Awb is immers het bepaald dat de grondslag om een bestuurlijke boete op te leggen geboden dient te worden in bijzondere wetten.
Opdracht 1c
Kan de bevoegdheid tot het opleggen van een bestuurlijke boete worden gemandateerd?
Antwoord opdracht 1c
Indien artikel 5:53 Awb van toepassing is, dus indien het gaat om een zware procedures, waarbij de boete meer behelst dan 340 euro is mandaat tot het opleggen van een bestuurlijke boete niet opgedragen aan degene die het rapport of het proces-verbaal heeft opgemaakt. In principe heeft men dus de mogelijkheid om een bestuurlijke boete te mandateren. bevoegdheid te mandateren, dit volgt uit art.10:3 lid 4 Awb.
Het gaat hierbij om een beperking om te mandateren, het gaat hierbij om overtredingen waarvoor een boete opgelegd kan worden van hoger dan 340 euro. Voor lagere boetes kan dat wel. Eveneens volgt uit art.10:3 lid 1 Awb dat de mogelijkheid om te mandateren beperkt kan zijn indien de aard van de bevoegdheid zich ertegen verzet of indien het wettelijke voorschrift anders bepaald. Voor lagere boetes kan gemandateerd worden, als de bijzondere wet zich er niet tegen verzet.
Opdracht 2
Noem vijf voorbeelden van bepalingen in titel 5.4 van de Awb waarin elementen van artikel 6 EVRM voorkomen en licht deze toe.
Antwoord opdracht 2
* Verwijtbaarheid: in de bepaling van art.6 EVRM wordt immers geregeld dat eenieder voor onschuldig wordt gehouden totdat zijn schuld komt vast te staan. Indien iemand iets te verwijten valt is hij schuldig en enkel dan wordt een bestuurlijke boete opgelegd. Indien de verwijtbaarheid dus vast komt te staan, is iemand niet meer onschuldig en kan men.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 4
Handhavingsrecht 2016-2017 Thema 4: Bestuursdwang en dwangsom I
Opdracht 1
In de praktijk geven veel bestuursorganen de voorkeur aan een last onder dwangsom boven bestuursdwang. Wat zou hiervoor de reden kunnen zijn?
Antwoord opdracht 1
Een dwangsom is makkelijk in de uitvoering. Het bestuursorgaan hoeft geen specifieke kennis of expertise te hebben, want dat is gemakkelijk in te huren. Bovendien is het aannemelijk dat de expertise aanwezig is bij de overtreder. Voor de preventieve werking is het beter om een dwangsom toe te passen. Bovendien kost de dwangsom minder tijd en geld voor het bestuursorgaan. Er kan sprake zijn van een financiële prikkel. Hierbij geef je iemand de mogelijkheid om het zelf op te lossen. Bij bestuursdwang kan iemand besluiten om het niet uit te gaan voeren, omdat het toch wel opgelost worden. Er kan ook een humaan element inzitten.
Opdracht 1b
Wanneer heeft bestuursdwang de voorkeur?
Antwoord opdracht 1b
Bij spoedgevallen heeft de bestuursdwang voorkeur. Bij het opleggen van een last onder dwangsom kan de illegale situatie namelijk nog gemakkelijk een aantal dagen voortduren. Bij spoedgevallen is het van belang dat de situatie direct wordt beëindigd. Je hebt twee soorten gevallen van spoed. In het geval dat er sprake is van haast kun je bestuursdwang aanzeggen, maar de begunstigingstermijn achterwege laten. Dit volgt uit art.5:31 lid 1 Awb. In het geval van extreme haast kan men bestuursdwang toepassen voorafgaand aan het besluit. Achteraf kan men dan nog een besluit vaststellen waarin men bestuursdwang oplegt. Dit is bijvoorbeeld van belang als er giftige stoffen worden geloosd. Door het toepassen van bestuursdwang heb je zekerheid dat er een einde komt aan de overtreding. Bovendien kan je de overtreding ongedaan maken, ook als dat niet in de macht ligt van de overtreder om de overtreding ongedaan te maken. Uit art.5:32 lid 2 Awb volgt dat men geen last onder dwangsom op kan leggen indien het belang van het te beschermen voorschrift zich er tegen verzet.
Opdracht 2
Koos Brakman woont al jaren in het buitengebied van Diepkerk. Zijn woning, een voormalige jachtopzienerswoning, en de bijbehorende grond huurt hij van de Stichting Het Diepkerkse Duin. Voor zijn plezier houdt Brakman op het terrein een aantal dieren, met name paarden. Regelmatig weidt hij ook nog een tweetal paarden van zijn nichtje. Op het gemeentehuis van Diepkerk ligt al een tijdje een dossier met rapportages waaruit blijkt dat op het perceel van Koos Brakman een aantal overtredingen is geconstateerd: er is door Brakman gebouwd zonder vergunning en er worden dieren gehouden in strijd met het bestemmingsplan. Het gemeentebestuur van Diepkerk heeft besloten dat daar nu maar eens werk van gemaakt moet worden. Ambtenaar Janssen heeft daarop voor de situatie bij Brakman een dwangsombeschikking ontworpen (zie bijlage).
Antwoord opdracht 2a
Ambtenaar Janssen consulteert u, zijn collega op het gemeentehuis van Diepkerk, met een aantal vragen:
- Is deze dwangsombeschikking aldus correct opgesteld? Let daarbij zowel op de formele vereisten als op de inhoud van de dwangsombeschikking
Uit art.5:32b Awb volgt.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 5
Handhavingsrecht 2016-2017 Thema 5: Bestuursdwang en dwangsom II (tenuitvoerlegging en rechtsbescherming)
Opdracht 1
De BV Recycling Galema in Almere heeft een inrichting voor het recyclen van metselwerk-, beton- en asfaltpuin. De BV heeft voor deze activiteiten een omgevingsvergunning, maar het blijkt dat de inrichting niet overeenkomstig de vergunning in werking is. Er liggen namelijk op het terrein van de BV grote hopen onverwerkt puin op plaatsen waar dat niet is toegestaan. Hiermee overtreedt Recycling Galema artikel 2.1 jo. 2.3 van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht. Gedeputeerde Staten (GS) van de provincie Flevoland sturen de BV dan ook een bestuursdwangbesluit waarin wordt aangegeven dat de hopen puin binnen vier weken dienen te zijn verwijderd. Wanneer hieraan niet wordt voldaan, dan zal door GS op kosten van Recycling Galema worden overgegaan tot het verwijderen van het puin. De BV is het volstrekt niet eens met de provincie en is bereid alle mogelijke procedures te doorlopen om haar recht te halen.
Opdracht 1a
Geef aan welke vormen van rechtsbescherming achtereenvolgens in de diverse stadia van het bestuursdwangtraject aan Recyling Galema ten dienste staan en welk soort argumenten (wees creatief!) in die procedure kans van slagen zouden kunnen hebben.
Antwoord opdracht 1a
Allereerst heeft men de mogelijkheid om in bezwaar te gaan op basis van artikel 7:1 Awb. Je gaat in bezwaar tegen het besluit om bestuursdwang toe te passen. Als het bezwaar niet slaagt heb je de mogelijkheid om in beroep te gaan. Dit heeft echter weinig succes, omdat het geen schorsende werking heeft.
Je kan tevens een voorlopige voorziening aanvragen, omdat dit wel een schorsende werking heeft. Je dient dan allereerst in bezwaar te gaan. Je kunt naar de burgerlijke rechter als je vindt dat er sprake is van een onrechtmatige daad. Hierbij dient het toepassen van bestuursdwang als een onrechtmatige daad te worden gezien. Het toepassen van de bestuursdwang is een feitelijke handeling. Voor een feitelijke handeling kan je je niet tot de bestuursrechter wenden, daarvoor dient er sprake te zijn van een besluit.
Na het toepassen van de bestuursdwang komt er een kostenverhaalsbeschikking. Tegen de kostenverhaalsbeschikking kun je in bezwaar en beroep. In de kostenverhaalsbeschikking worden de kosten nader gespecificeerd. Dat je moet gaan betalen wist je echter al!
De kostenverhaalsbeschikking kan gevolgd worden door een aanmaning. Indien je dan nog steeds niet betaalt kan er een dwangbevel komen. Met enkel een kostenverhaalsbeschikking mag je geen beslag leggen en dingen innemen. Het dwangbevel en de aanmaning hebben rechtsgevolg. Zonder de aanmaning mag je geen dwangbevel geven. Zonder dwangbevel kan je geen beslag leggen en dingen innen. Dit zijn dus besluiten in de zin van de Awb. Tegen een aanmaning en een dwangbevel kan je niet in beroep op grond van art.8:4 lid 1 sub c Awb. Derhalve kun je dus niet naar de bestuursrechter. In dat geval kan je wel naar de burgerlijke rechter. In deze procedure kun je de rechtmatigheid van dat besluit niet aan de orde stellen.
Argumenten
Tegen het bestuursdwangbesluit kun je aanvoeren dat.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 6
Werkgroepopdrachten Handhavingsrecht week 6
Opdracht 1
Naming and shaming is een instrument dat met name bij de handhaving in het markttoezicht wordt gebruikt door autoriteiten als de ACM, de AFM en de
NVWA.
Opdracht 1a
Geef een definitie van naming and shaming.
Antwoord opdracht 1a
Vrij naar Michiels kun je naming and shaming definiëren als het openbaar maken van (vermoedelijke) overtredingen begaan door bedrijven of instellingen door overheidsinstanties.
Opdracht 1b
Is publicatie van een sanctiebesluit, in het bijzonder een bestuurlijke boete, een besluit in de zin van de Awb?
Antwoord opdracht 1b
De publicatie van een boetebesluit is strikt genomen geen besluit in de zin van de Awb. Het beoogt immers geen rechtsgevolg. De Afdeling heeft wel actieve openbaarmaking van boetebesluiten op grond van artikel 8 van de WOB gelijk gesteld met een besluit. Of ook de publicatie van boetebesluiten op basis van bijzondere wetgeving wordt aangemerkt als besluit, is daarmee nog onduidelijk. Zie Michiels 2.1. Hetzelfde geldt voor de publicatie van vermeende overtredingen. Zie Van der Sanden paragraaf 4.6.
Opdracht 1c
Is publicatie van een sanctiebesluit, in het bijzonder een bestuurlijke boete, een sanctie?
Antwoord opdracht 1c
Michiels definieert een sanctie als een belastende maatregel jegens iemand die door de overheid wordt getroffen als reactie op niet-naleving. Zodoende is naming and shaming een sanctie. Let op: het voldoet niet aan de definitie van een bestuurlijke sanctie die wordt gegeven in artikel 5:2 Awb.
Opdracht 1d
Is publicatie van een dergelijk sanctiebesluit een punitieve sanctie? Bespreek de opvatting van Doorenbos en Michiels dienaangaande. Bent u het met heneens?
Antwoord opdracht 1d
De wetgever neemt aan dat naming and shaming geen strafsanctie is, omdat het doel van het instrument het informeren van het publiek is. De rechter gaat daar in mee.Volgens Doorenbos is openbaarmaking wel degelijk een strafsanctie. Hij is niet overtuigd van nut en noodzaak van het waarschuwen van het publiek. Bovendien weerhoudt de sanctie zelf, als het goed is, de overtreder van recidive. Openbaarmaking is dan dus overbodig. Hij is dus niet overtuigd dat openbaarmaking een preventief karakter heeft of het publiek beschermt. Dus moet het eigenlijke doel wel leedtoevoeging zijn. Bovendien gaat het hier om de overtreding van normen die tot een ieder gericht zijn, en is de zwaarte van de sanctie aanzienlijk. Volgens Doorenbos gaat het dus ook om een criminal charge in de zin van artikel 6 EVRM.Volgens Michiels is de publicatie van een strafsanctie zelf ook een strafsanctie, want, zo zegt hij, het oogmerk van de oplegger kan wel mede preventie zijn, dat doet niet af aan wat er feitelijk gebeurt, namelijk de aantasting van iemands goede naam.Bij herstelsancties is hij minder stellig: daar kan publicatie volgens hem best bijdragen aan herstel van de rechtmatige situatie. Maar niet als de dwangsommen al verbeurt zijn en de rechtmatige situatie al is hersteld. Maar is dat een doorslaggevend argument? Vergelijk de discussie over het punitieve karakter van de invordering van dwangsommen nadat de overtreding is beëindigd.
Opdracht 1e
Welke.....read more
Hoorcollege handhavingsrecht week 7
Hoorcollege week 7
Handhaving van de openbare orde
In diverse gemeentes werd geprotesteerd tegen de komt van asielzoekerscentra. Door de burgermeester werd daar in veel gevallen handhavend tegen opgetreden. Hierdoor kon de burgermeester de verstoring van de openbare orde tegengaan.
De burgermeester staat vandaag centraal, want hij is belast met handhaving van de openbare orde. Bij handhaving van de openbare orde denk je aan overlastgevende burgers, handjongeren, voetbalhooligans, etc. Dit is terug te vinden in artikel 172 Gemeentewet, met name het eerste lid. Van oudsher heeft de burgermeester in de Gemeentewet een aantal algemene bevoegdheden gekregen. Er zijn, met name de afgelopen twintig jaar, een groot aantal bevoegdheden bijgekomen. Deze bevoegdheden zijn geattribueerd aan de burgermeester. Derhalve is hij rijk toegerust om de openbare orde te handhaven. Deze bevoegdheden staan deels in de Gemeentewet, maar deels ook niet. Je zou dus kunnen spreken van een wildgroei aan bevoegdheden die de burgermeester allemaal heeft gekregen.
Het begrip handhaving van de openbare orde
Allereerst de vraag wat openbare orde is. Het gaat hierbij om ‘het niveau van rust in de zin van de normale gang van zaken in het voor het publiek toegankelijke domein, ofwel het openbare gemeenschapsleven.’ Het begrip openbare orde is niet heel strak omschreven. Het blijft vaak bij algemene bepalingen. Met orde bedoelt men vaak dat een mens zich houdt aan de regels, ook wel normconform gedrag. Bij openbare orde moet je denken aan het normconforme gedrag in de openbare ruimte. Er moet altijd gekeken worden naar de context.
Als er sprake is van verstoring van de openbare orde kan de burgermeester ingrijpen. Ook dat begrip is niet heel scherp afgebakend. Er is een arrest van de Hoge Raad (HR 30 januari 2007, LJN:AZ2104). De HR geeft daarin aan dat het begrip verstoring van de openbare niet nader is omlijnd. Of daarvan sprake is moet worden beantwoord aan de hand van het normale spraakgebruik en aan de hand van de omstandigheden van het geval. Er dient sprake te zijn van een verstoring van de normale gang van zaken in de desbetreffende openbare ruimte. De verstoring is contextgebonden. De AG heeft in zijn conclusie een voorbeeld gegeven. Hij zegt dat je aan de ene kant de situatie hebt waarin een manifestatie wordt georganiseerd om de Koning toe te juichen. Stel dat die manifestatie wordt georganiseerd, dan vormt die geluidsoverlast geen verstoring van de openbare orde. Stel dat er sprake zal zijn van een bijeenkomst waarin slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht, waarbij geluid wordt gemaakt, dan is er wel sprake van een verstoring van de openbare.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 7
Handhavingsrecht 2016-2017 Thema 7: Handhaving van de openbare orde
Opdracht 1
Arnoud Slagter wordt benoemd als burgemeester van Almere. Hij is een groot voorstander van een ‘zero tolerance’ beleid. Elke overtreding van de APV dient voortaan hard aangepakt te worden, aldus Slagter. De burgemeester komt al snel in zwaar weer terecht: in de voorname buurt waar hij zich als kersverse burgemeester heeft gevestigd, rijdt op een kwade dag een grote verhuiswagen voor en die blijkt de huisraad van de beruchte familie Kraaijers te bevatten, een familie die landelijk bekend is geworden door felle burenruzies en minder sociaal gedrag. Dit leidde ertoe dat de Kraaijers hun huis werden uitgezet. Dankzij de hulp van een bekende tv-goeroe hebben ze nu een luxe huurwoning bemachtigd, nota bene in de straat waar de ambtswoning van de burgemeester staat. En al snel begint de ellende: geluidsoverlast tot in de kleine uurtjes, rommel op straat en in de tuin, een autowrak voor het huis, enzovoorts. De burgemeester wil actie ondernemen en wenst niet eindeloos achter gemeentelijke diensten aan te zitten. Hij wil snel een goede oplossing en dat betekent voor hem maar een ding: de Kraaijers moeten uit de buurt verdwijnen. En aangezien een burgemeester toch niet voor niets al die mooie openbare ordebevoegdheden heeft, moet hij dat toch snel zelf even kunnen regelen?
De burgemeester vraagt u om uit te zoeken of hij kan optreden en zo ja, welke bevoegdheid of bevoegdheden hij in deze situatie het best kan gebruiken en aan welke voorwaarden zijn optreden dan moet voldoen. Wat adviseert u hem? Loop alle mogelijkheden na en geef aan waarom ze wel of niet bruikbaar zijn. >de burgermeester wil voornamelijk dat het gezin uit het huis verwijderd wordt
Antwoord opdracht 1
De burgermeester heeft, om zijn taak uit te voeren, de bevoegdheid om algemene openbare ordebevoegdheden en specifieke openbare ordebevoegdheden te gebruiken. Allereerst zien we dat de burgermeester de beschikking heeft over een lichte bevelsbevoegdheid, deze is weergegeven in artikel 172 lid 3 Gemeentewet. Bij deze bevoegdheid dient het echter te gaan om een tijdelijke maatregel van niet al te ingrijpende aard. Het is echter niet gegeven dat men de mensen uit het huis dient te zetten. Mijns inziens is het verwijderen van iemand uit zijn eigen huis van ingrijpende aard, waardoor geen gebruik kan worden gemaakt van deze bevoegdheid. Om deze bevoegdheid te gebruiken dient er sprake te zijn van een dreigende verstoring van de openbare orde. Deze bevoegdheid is door de wetgever bedoeld voor situaties waarin iemand geen wettelijke bepaling overtreedt maar niettemin dreigt de orde te verstoren of verstoort en direct optreden noodzakelijk is. Bovendien is in de uitspraak van de HR daterend van 11 maart 2008 (gebiedsverbod) bepaald dat deze bevoegdheid niet gebruikt mag worden indien voor de concrete situatie in de APV al een regeling is getroffen. Dat is hier niet het geval. De burgermeester kan immers zelf de inhoud bepalen.
In de wetsgeschiedenis is uitdrukkelijk benadrukt dat de lichte bevelsbevoegdheid moet gaan om niet al te.....read more
Korte samenvatting handhavingsrecht
Het gaat vooralsnog om een samenvatting van de eerste drie weken. In de loop van deze week en volgende week hoop ik de samenvatting compleet te hebben. Het gaat echter om een zeer beknopte samenvatting, voor het tentamen is het naslaan van de literatuurreader en jurisprudentiereader nog noodzakelijk.
Samenvatting tentamen handhavingsrecht
Week 1
Handhaving kan je op verschillende manieren definiëren. Bij een ruime definitie gaat het om alle inspanningen die op naleving gericht zijn. De Awb gaat zelf uit van een enge definitie. Dit ziet op toezicht en sanctionering, inclusief de tenuitvoerlegging van die sancties. Het preventieve en feitelijk handelen wordt hier niet onder begrepen. Het is dus met name een bestuursrechtelijke definitie. Als je het nog enger definieert gaat het om sanctionering inclusief de tenuitvoerlegging van die sancties.
In de Awb ziet het begrip toezicht op de naleving van regels.Er is een relatie tussen handhaving en normstelling. De handhaving begint vaak met handhaafbare normen. De overheid mag regels maken en reguleren. Vaak gebeurt dit omdat er sprake is van een probleem in de samenleving. In de jaren negentig ontstond er een dereguleringsgolf. Er werd toen teveel geregeld dat aan de markt overgelaten moest worden. De regels moeten zo opgesteld worden zodat ze nageleefd worden, het beoogde doel bereiken en dat ze ook handhaafbaar zijn. Hoe duidelijker, helderder en eenvoudiger de normen, des te beter ze te handhaven zijn. Tevens is het van belang dat normen een draagvlak hebben, in de zin dat we voelen dat een norm redelijk is. Als het draagvlak groter is, zal de naleving automatisch toenemen. Enige tijd geleden is de tafel van 11 ontwikkeld, dit is een handbaarheidstoets bij het opstellen van normen. Hij heeft een prognosekarakter.
De tafel van 11 bevat een aantal dimensies van handhaving. Deze zijn onder te verdelen in spontane naleving:
Kennis van regels: bevordert spontane naleving.
Kosten en baten: niet-naleven kan zowel kosten als baten hebben.
Mate van acceptie
Normgetrouwheid doelgroep
Niet-overheidscontrole: ook sociale controle moet men meewegen
Handhavingsdimensies:
Meldingskans
Controlekans
Detectiekans
Selectiviteit: je kunt door middel van een risicoanalyse selecteren tussen groepen waarbij je de controle gaat intensiveren
Sanctiekans
Sanctie-ernst
Lees in de literatuurreader het stuk van Kok en De Boer
Er zijn in beginsel drie handhavingsstelsels: strafrecht, bestuursrecht of privaatrecht. Bij de bestuursrechtelijke handhaving ga je toezichthouders aanwijzen die gaan controleren. Uiteindelijk ga je als bestuur de sancties opleggen. Het is van belang dat je een keuze maakt tussen bestuurs- en strafrechtelijke handhaving. Hierbij zijn een aantal uitgangspunten te onderscheiden. Reader pagina 1.14
Allereerst dien je te kijken naar de te handhaven norm. Ten tweede dien je te kijken naar de handhavingsorganisatie. Als laatste is er het onderscheid tussen de besloten en open context. Bij een besloten context is er.....read more
Werkgroep handhavingsrecht week 8
- opdracht 1
- Antwoord opdracht 1a
- Opdracht 1b
- Antwoord opdracht 1b
- Opdracht 1c
- Antwoord opdracht 1c
- Opdracht 2
- Antwoord opdracht 2a
- Opdracht 2b
- Antwoord opdracht 2b
- Opdracht 2c
- Antwoord opdracht 2c
- Opdracht 2d
- Antwoord opdracht 2d
- Opdracht 3
- Antwoord opdracht 3a
- Opdracht 3b
- Antwoord opdracht 3b
- Opdracht 3c
- Antwoord opdracht 3c
Handhavingsrecht 2016-2017
Thema 8: Preventieve handhavingsinstrumenten
opdracht 1
Lees ABRvS, 27 oktober 2010, 201003290/1/H3 - zelf opzoeken - en EHRM, ontvankelijkheidsbeslissing van 5 juni 2012, nr. 49458/06 (Colon t. Nederland) – zie vorige week. Van welke bevoegdheid maakt de burgemeester gebruik?
Antwoord opdracht 1a
De burgermeester heeft in de uitspraak ABRvS 27 oktober 2010, 201003290/H3 gebruik gemaakt van zijn bevoegdheid in artikel 2 Wet voorkeursrecht gemeente. Het gaat hierbij om de aanwijzing van een veiligheidsrisicogebied. De burgermeester krijgt deze op art.151b Gemeentewet en art.2.6 APV Amsterdam.
Opdracht 1b
Hoe toetst de bestuursrechter de toepassing van deze bevoegdheid door de burgemeester?
Antwoord opdracht 1b
De rechter dient bij het vestigen van een voorkeursrecht terughoudend te toetsen, omdat er sprake is van de uitoefening van een discretionaire bevoegdheid. Men kijkt of er sprake is van strijd of de wet en of men dit in redelijkheid kan beslissen. Eveneens dient het besluit goed gemotiveerd te zijn. Dit is de meest concrete eis die de Afdeling stelt in deze uitspraak. Ze zeggen namelijk dat ze terughoudend zullen toetsen, maar dat men deugdelijk moet motiveren zodat de Afdeling kan zien dat men in redelijkheid tot het besluit heeft kunnen komen. De burgermeester heeft een aantal rapporten uit de kast getrokken waaruit volgt dat er in dat gebied veel meer wapens aanwezig zijn dan in andere gebieden dan Amsterdam. De appellant geeft ook een effectiviteitsargument. Er worden immers bijna geen wapens gevonden. De rechter geeft aan dat dit geen reden is om het aanwijzen van een veiligheidsgebied te weigeren, omdat het juist kan dat men effectief handhaaft. Het beroep op artikel 8 EVRM loopt stuk, omdat men dit te laat in de procedure heeft aangevoerd.
Opdracht 1c
Wat is het belang van de uitspraak van het EHRM in het licht van artikel 8 EVRM? Welke omstandigheden neemt het Hof in overweging?
Antwoord opdracht 1c
Ondanks dat de klager niet gefouilleerd is heeft is er sprake geweest van een inmenging.....read more
- 1 of 22
- volgende ›
Online access to all summaries, study notes en practice exams
- Check out: Register with JoHo WorldSupporter: starting page (EN)
- Check out: Aanmelden bij JoHo WorldSupporter - startpagina (NL)
Using and finding summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter
There are several ways to navigate the large amount of summaries, study notes en practice exams on JoHo WorldSupporter.
- Use the menu above every page to go to one of the main starting pages
- Starting pages: for some fields of study and some university curricula editors have created (start) magazines where customised selections of summaries are put together to smoothen navigation. When you have found a magazine of your likings, add that page to your favorites so you can easily go to that starting point directly from your profile during future visits. Below you will find some start magazines per field of study
- Use the topics and taxonomy terms
- The topics and taxonomy of the study and working fields gives you insight in the amount of summaries that are tagged by authors on specific subjects. This type of navigation can help find summaries that you could have missed when just using the search tools. Tags are organised per field of study and per study institution. Note: not all content is tagged thoroughly, so when this approach doesn't give the results you were looking for, please check the search tool as back up
- Check or follow your (study) organizations:
- by checking or using your study organizations you are likely to discover all relevant study materials.
- this option is only available trough partner organizations
- Check or follow authors or other WorldSupporters
- by following individual users, authors you are likely to discover more relevant study materials.
- Use the Search tools
- 'Quick & Easy'- not very elegant but the fastest way to find a specific summary of a book or study assistance with a specific course or subject.
- The search tool is also available at the bottom of most pages
Do you want to share your summaries with JoHo WorldSupporter and its visitors?
- Check out: Why and how to add a WorldSupporter contributions
- JoHo members: JoHo WorldSupporter members can share content directly and have access to all content: Join JoHo and become a JoHo member
- Non-members: When you are not a member you do not have full access, but if you want to share your own content with others you can fill out the contact form
Quicklinks to fields of study (main tags and taxonomy terms)
Field of study
- Communication & Media sciences
- Corporate & Organizational Sciences
- Cultural Studies & Humanities
- Economy & Economical sciences
- Education & Pedagogic Sciences
- Health & Medical Sciences
- IT & Exact sciences
- Law & Justice
- Nature & Environmental Sciences
- Psychology & Behavioral Sciences
- Public Administration & Social Sciences
- Science & Research
- Technical Sciences
Add new contribution